بازار دوطرفه بازاری است که در آن هم از رشد قیمت و هم از افت قیمت می توان سود گرفت؛ در بازار یک طرفه فقط رشد قیمت سودآور است. بورس سهام ایران در حالت عادی یک طرفه است و فقط با ابزار محدود «فروش تعهدی» و بازار اختیار معامله به سمت دوطرفه شدن حرکت کرده است. در مقابل، فارکس، بازار مشتقه، کریپتو و بازار آتی بورس کالا دوطرفه هستند.
در ادامه می بینید این تفاوت دقیقا از کجا می آید، سود گرفتن از افت قیمت با چه سازوکاری انجام می شود، کدام بازار ها برای معامله گر ایرانی عملا دوطرفه هستند و پوزیشن شورت چه ریسک هایی دارد که در پوزیشن خرید وجود ندارد.
بازار یک طرفه چیست؟
بازار یک طرفه بازاری است که معامله گر فقط می تواند یک دارایی را بخرد، نگه دارد و بعد بفروشد. تنها راه سود کردن این است که قیمت فروش از قیمت خرید بالاتر باشد. اگر پیش بینی کنید قیمت یک سهم کاهش می یابد، هیچ ابزاری برای کسب سود از این پیش بینی ندارید؛ بهترین کاری که می توانید بکنید این است که سهم را نخرید یا اگر دارید، بفروشید و کنار بمانید.
بورس سهام ایران نمونه رایج این نوع بازار است. به همین دلیل در دوره های نزولی، بخش بزرگی از سهامداران عملا بیکار می مانند و منتظر پایان اصلاح هستند.
مثال ساده
فرض کنید سهمی را به قیمت ۱۰۰۰ تومان می خرید. اگر به ۱۲۰۰ تومان برسد، ۲۰ درصد سود کرده اید. اگر به ۸۰۰ تومان برسد، ۲۰ درصد زیان کرده اید و تنها انتخاب شما این است که زیان را بپذیرید یا تا بازگشت قیمت صبر کنید. تحلیل درست شما درباره «افت قیمت» در این بازار هیچ ارزش معاملاتی ندارد.
محدودیت های بازار یک طرفه
این محدودیت ها نتیجه مستقیم یک جهته بودن سود هستند:
انتظار در دوره رکود: چون سودی از افت قیمت وجود ندارد، سرمایه در دوره نزولی قفل می شود و معامله گر فقط می تواند صبر کند.
ورود مقطعی سرمایه: پول عمدتا در دوره های صعودی وارد بازار می شود و پس از پایان رونق خارج می شود؛ بازار در نزول کم عمق می شود.
نیمی از تحلیل بلااستفاده می ماند: بخش بزرگی از تحلیل تکنیکال و پرایس اکشن به شناسایی نقاط فروش و ادامه روند نزولی مربوط است. در بازار یک طرفه این بخش فقط برای «خارج شدن» به کار می آید، نه برای کسب سود.
حباب پذیری بیشتر: وقتی همه فقط از رشد قیمت سود می برند، فشار جمعی به سمت بالا رفتن قیمت است و نیروی متعادل کننده ای که روی قیمت های بیش ارزش گذاری شده فشار بیاورد، ضعیف است.
بازار دوطرفه چیست؟
بازار دوطرفه بازاری است که در آن معامله گر می تواند علاوه بر خرید (پوزیشن لانگ)، روی کاهش قیمت هم معامله باز کند (پوزیشن شورت). به بیان دیگر، تحلیل شما در هر دو جهت قابل تبدیل به سود یا زیان است.
این ویژگی به خودی خود در «بازار» وجود ندارد؛ نتیجه وجود ابزار هایی است که فروختن دارایی بدون مالکیت آن را ممکن می کنند. سه ویژگی کلیدی بازار دوطرفه این ها هستند:
امکان فروش استقراضی (Short Selling): فروختن دارایی قرض گرفته شده با هدف بازخرید آن در قیمت پایین تر.
وجود ابزار مشتقه: قرارداد آتی، اختیار معامله و CFD که معامله روی جهت قیمت را بدون تحویل فیزیکی دارایی ممکن می کنند.
بازارگردانی فعال: حضور بازارگردان هایی که در هر لحظه هم قیمت خرید و هم قیمت فروش اعلام می کنند تا طرف مقابل برای هر دو جهت وجود داشته باشد.
برای آشنایی دقیق تر با مکانیزم دو نوع معامله در این بازار ها، مقاله پوزیشن لانگ و شورت را بخوانید.
«بازار دوطرفه» سه معنی دارد؛ کدام را می گوییم؟
عبارت بازار دوطرفه در منابع انگلیسی دست کم به سه مفهوم متفاوت اشاره می کند و همین باعث می شود در جستجو های انگلیسی یا ترجمه مقاله ها، مطالب نامرتبط به هم گره بخورند. مفهومی که در این مقاله درباره آن صحبت می کنیم، سومین مورد جدول زیر است.
| اصطلاح | حوزه | معنی | مثال |
|---|---|---|---|
| Two-sided market / Two-way quote | ساختار بازار و بازارگردانی | بازاری که در آن برای یک دارایی هم قیمت پیشنهادی خرید (Bid) و هم قیمت پیشنهادی فروش (Ask) اعلام می شود. در تعریف Nasdaq و قوانین FINRA، بازارگردان ها ملزم به اعلام مظنه دوطرفه هستند. | مظنه EUR/USD به شکل 1.0850 / 1.0852 |
| Two-sided marketplace | اقتصاد پلتفرم | کسب و کاری که دو گروه کاربر را به هم وصل می کند و از هر دو طرف ارزش می گیرد. | اوبر، اسنپ، دیوار، گوگل |
| بازار با امکان لانگ و شورت | معامله گری | بازاری که معامله گر می تواند از رشد و افت قیمت سود بگیرد. این مفهوم رایج «بازار دوطرفه» در فارسی است و معادل تک کلمه ای دقیقی در انگلیسی ندارد. | فارکس، فیوچرز، بورس های دارای فروش استقراضی |
نکته قابل توجه این است که اصطلاح One-way market در واژه نامه های انگلیسی به معنای بازاری است که فقط یک سمت مظنه (خرید یا فروش) فعال است یا بازاری که با قدرت در یک جهت حرکت می کند؛ نه بازاری که در آن نمی شود شورت کرد. پس اگر در منابع انگلیسی دنبال مفهوم فارسی «بازار یک طرفه» می گردید، باید سراغ عبارت هایی مثل «markets without short selling» بروید.
چطور از افت قیمت سود می کنند؟ سازوکار شورت با مثال عددی
سود گرفتن از افت قیمت با یک منطق ساده انجام می شود: اول گران می فروشید، بعد ارزان می خرید. چون دارایی را ندارید، آن را قرض می گیرید، می فروشید و بعدا همان مقدار را از بازار می خرید و پس می دهید. تفاوت قیمت فروش و بازخرید، پس از کسر هزینه ها، سود یا زیان شماست.
قدم به قدم فروش استقراضی
قرض گرفتن دارایی: معامله گر از کارگزار یا یک سهامدار دیگر، تعداد مشخصی سهم قرض می گیرد و در ازای آن وجه تضمین می گذارد.
فروش در قیمت فعلی: سهم قرض گرفته شده بلافاصله در بازار فروخته می شود و پول آن در حساب (معمولا به صورت مسدود) می نشیند.
بازخرید (پوشش پوزیشن): هر زمان معامله گر تصمیم بگیرد یا سررسید برسد، همان تعداد سهم از بازار خریده می شود.
بازگرداندن دارایی و تسویه: سهم ها به قرض دهنده برمی گردد، کارمزد استقراض پرداخت می شود و مابه التفاوت به حساب معامله گر منظور می شود.
مثال عددی: حالت سود
سناریوی فرضی: ۱۰۰ سهم به قیمت ۱۰۰۰ تومان قرض می گیرید و می فروشید. مبلغ ۱۰۰٬۰۰۰ تومان در حساب شما مسدود می شود. قیمت به ۷۰۰ تومان می رسد و شما ۱۰۰ سهم را به قیمت ۷۰٬۰۰۰ تومان بازخرید می کنید.
سود ناخالص: ۱۰۰٬۰۰۰ − ۷۰٬۰۰۰ = ۳۰٬۰۰۰ تومان
کارمزد استقراض و کارمزد معاملات (فرض): ۲٬۰۰۰ تومان
سود خالص: ۲۸٬۰۰۰ تومان
مثال عددی: حالت زیان (و چرا زیان شورت سقف ندارد)
همان ۱۰۰ سهم را در ۱۰۰۰ تومان فروخته اید، اما قیمت به جای افت، به ۱۵۰۰ تومان می رسد. برای پس دادن سهم ها باید ۱۵۰٬۰۰۰ تومان بپردازید.
زیان: ۱۵۰٬۰۰۰ − ۱۰۰٬۰۰۰ = ۵۰٬۰۰۰ تومان، به علاوه کارمزد ها
تفاوت اساسی با پوزیشن خرید همین جاست. در خرید، بدترین حالت این است که قیمت به صفر برسد و کل ۱۰۰٬۰۰۰ تومان از بین برود؛ یعنی زیان حداکثر ۱۰۰ درصد است. در شورت، قیمت از نظر تئوری سقف ندارد؛ اگر سهم به ۳۰۰۰ تومان برسد، زیان شما ۲۰۰٬۰۰۰ تومان است، یعنی دو برابر کل مبلغ اولیه. به همین دلیل در عمل، کارگزار پیش از رسیدن به این نقطه با کال مارجین و بستن اجباری پوزیشن جلوی زیان بیشتر از وجه تضمین را می گیرد.
شورت با قرض سهام در برابر شورت با CFD
معامله گرانی که در فارکس یا روی CFD سهام و طلا شورت می کنند، معمولا هیچ دارایی ای قرض نمی گیرند. CFD قراردادی بین معامله گر و بروکر روی تفاوت قیمت است. تفاوت های اصلی دو روش:
| ویژگی | شورت با قرض دارایی (سهام) | شورت با CFD / فیوچرز |
|---|---|---|
| قرض گرفتن دارایی | لازم است و باید سهم قابل قرض وجود داشته باشد | لازم نیست |
| هزینه نگهداری | کارمزد استقراض به قرض دهنده |
| یا بهره شبانه به بروکر | ||
|---|---|---|
| سررسید | طبق قرارداد یا درخواست مالک | در CFD معمولا ندارد؛ در فیوچرز تاریخ انقضا دارد |
| ریسک بازپس گیری | مالک می تواند سهم را زودتر بخواهد | وجود ندارد |
| اهرم | معمولا محدود | معمولا بالا و قابل تنظیم |
در فارکس هر معامله ذاتا دوطرفه است: فروختن EUR/USD یعنی فروش یورو و خرید همزمان دلار. مثال فرضی: ۱ لات استاندارد EUR/USD را در ۱.۰۸۵۰ می فروشید. قیمت ۵۰ پیپ پایین می آید و در ۱.۰۸۰۰ پوزیشن را می بندید. هر پیپ در یک لات استاندارد تقریبا ۱۰ دلار است، پس سود ناخالص ۵۰۰ دلار می شود. اگر پوزیشن چند شب باز بماند، سواپ به این عدد اضافه یا از آن کم می شود؛ بسته به تفاوت نرخ بهره دو ارز. با لوریج در فارکس ۱:۱۰۰، مارجین لازم برای این معامله حدود ۱٬۰۸۵ دلار است و همین اهرم، سرعت رسیدن به زیان را هم به همان نسبت بالا می برد.
تفاوت بازار یک طرفه و دوطرفه
جدول زیر تفاوت های اصلی را در یک نگاه نشان می دهد. دقت کنید که برخی موارد مثل نقدشوندگی و هزینه ها به ساختار همان بازار بستگی دارد و قاعده مطلق نیست.
| معیار | بازار یک طرفه | بازار دوطرفه |
|---|---|---|
| جهت سود | فقط از رشد قیمت | از رشد و افت قیمت |
| ابزار های اصلی | خرید نقدی و نگهداری | خرید، فروش استقراضی، آتی، اختیار، CFD |
| نقدشوندگی در دوره نزولی | معمولا کاهش می یابد | معمولا حفظ می شود، چون فروشندگان شورت و بازخریدکنندگان فعال اند |
| کشف قیمت | فشار عمدتا به سمت بالا | فشار از هر دو سمت؛ قیمت های بیش ارزش گذاری شده زودتر اصلاح می شوند |
| حداکثر زیان | محدود به سرمایه (۱۰۰ درصد) | در پوزیشن شورت از نظر تئوری نامحدود |
| پیچیدگی | کم | بیشتر؛ نیاز به درک مارجین، اهرم، سررسید |
| هزینه های جانبی | کارمزد خرید و فروش | به علاوه کارمزد استقراض یا سواپ |
| مثال | بورس سهام ایران (حالت عادی)، صندوق های طلا | فارکس، فیوچرز، اختیار معامله، بورس های دارای فروش استقراضی |
کدام بازار ها دوطرفه اند؟ وضعیت برای معامله گر ایرانی
پاسخ کوتاه: بازار سهام تهران در حالت عادی یک طرفه است، اما دو ابزار داخلی (فروش تعهدی و اختیار معامله) و بازار آتی بورس کالا امکان معامله در جهت نزول را فراهم می کنند. بازار های جهانی مثل فارکس، طلا و کریپتو به صورت پیش فرض دوطرفه اند.
بورس سهام تهران: یک طرفه با یک استثنا
خرید و فروش عادی سهام در بورس تهران یک طرفه است. استثنا، ابزار «فروش تعهدی» است که بر اساس گزارش های رسانه ای، از ۴ اسفند ۱۳۹۸ با تعداد محدودی نماد راه اندازی شد. این ابزار فقط روی نماد هایی قابل استفاده است که بورس اعلام می کند و ناشر هم با آن موافق باشد؛ به همین دلیل عمق و استقبال آن تاکنون محدود بوده است.
فروش تعهدی چیست و چرا «استقراضی» نیست؟
فروش تعهدی نسخه ایرانی فروش استقراضی است که با عقد وکالت طراحی شده، نه با قرض. کمیته فقهی سازمان بورس، فروش استقراضی متعارف را به دلیل دریافت بهره در ازای قرض سهام، ربوی و غیرقابل اجرا دانست. در مدل جایگزین، متقاضی به وکالت از مالک، سهام او را می فروشد و متعهد می شود تا سررسید مشخص همان تعداد سهم را بخرد و برگرداند.
تفاوت های عملی که باید بدانید:
| معیار | فروش استقراضی (جهانی) | فروش تعهدی (بورس تهران) |
|---|---|---|
| ماهیت حقوقی | قرض سهام | وکالت در فروش + تعهد بازخرید |
| پرداخت به مالک | بهره استقراض | مالک از وجوه حاصل از فروش طبق قرارداد منتفع می شود، بدون بهره ثابت |
| سررسید | معمولا باز و وابسته به توافق | تاریخ مشخص در قرارداد |
| وجه تضمین | مارجین نزد کارگزار | وجه تضمین اولیه نزد بورس، با امکان درخواست افزایش |
| اگر در سررسید نتوانید سهم بخرید | پوزیشن با قیمت بازار بسته می شود | ممکن است تسویه نقدی و جریمه اعمال شود؛ مثلا وقتی نماد در صف خرید است |
شرایط دقیق کارمزد، میزان وجه تضمین و فهرست نماد های مجاز در دستورالعمل های سازمان بورس و اطلاعیه های کارگزاری ها تغییر می کند و پیش از استفاده باید نسخه به روز آن را بررسی کنید.
اختیار معامله و آتی کالا: بازار های دوطرفه داخلی
بازار اختیار معامله (Options) در بورس تهران دوطرفه است؛ با خرید اختیار فروش (Put) می توان از افت قیمت سهم پایه سود گرفت، بدون اینکه چیزی قرض گرفته شود. بازار آتی بورس کالا هم ساختار دوطرفه دارد و معامله گر می تواند موقعیت فروش باز کند. اینکه در هر دوره کدام دارایی ها (مثل زعفران، صندوق های طلا یا سایر کالا ها) قرارداد فعال دارند، در سایت بورس کالا اعلام می شود و باید همان زمان بررسی شود. محدودیت مشترک هر دو بازار، عمق کم و فاصله زیاد قیمت خرید و فروش در بسیاری از نماد ها است.
فارکس، طلا و کریپتو: دوطرفه با اهرم و سواپ
فارکس بزرگ ترین نمونه بازار دوطرفه است؛ در هر معامله یک ارز خریده و ارز دیگر فروخته می شود، پس جهت «فروش» به اندازه «خرید» طبیعی است. طلا و شاخص ها هم در بروکر ها به شکل CFD دوطرفه معامله می شوند. در کریپتو، بازار اسپات یک طرفه است (فقط می توانید بخرید)، اما بازار فیوچرز و مارجین صرافی ها دوطرفه است؛ تفاوت این دو را در مقاله تفاوت مارجین و فیوچرز ببینید.
ویژگی مشترک این بازار ها اهرم بالا و هزینه نگهداری شبانه است که هم فرصت و هم ریسک پوزیشن شورت را چند برابر می کند.
جدول وضعیت بازار ها
| بازار | دوطرفه؟ | ابزار معامله در جهت نزول | محدودیت اصلی |
|---|---|---|---|
| سهام بورس تهران (خرید و فروش عادی) | خیر | ندارد | — |
| فروش تعهدی بورس تهران | محدود | قرارداد وکالتی با سررسید | فقط نماد های مجاز، عمق کم |
| اختیار معامله بورس تهران | بله | خرید Put / فروش Call | نقدشوندگی پایین در بسیاری از نماد ها |
| آتی بورس کالا | بله | موقعیت فروش در قرارداد آتی | تعداد کم قرارداد های فعال |
| صندوق های طلا و سهامی | خیر | ندارد | — |
| فارکس و CFD | بله | سفارش Sell | سواپ، اهرم، ریسک بروکر |
| کریپتو اسپات | خیر | ندارد | — |
| کریپتو فیوچرز و مارجین | بله | پوزیشن شورت | فاندینگ ریت، لیکویید شدن |
مزایای بازار دوطرفه
مزیت اصلی روشن است: تحلیل شما در هر دو جهت قابل استفاده است. اما اثر دوطرفه بودن فراتر از سود فردی است و روی کیفیت خود بازار هم اثر می گذارد.
حفظ نقدشوندگی در نزول: در دوره نزولی، فروشندگان شورت و بعدا بازخرید آن ها جریان معاملات را زنده نگه می دارند.
کشف قیمت دقیق تر: امکان شورت، فشار فروش روی دارایی های بیش ارزش گذاری شده را افزایش می دهد و حباب ها معمولا زودتر و با حجم کمتر تخلیه می شوند. درباره شکل گیری این پدیده، مقاله حباب در فارکس را ببینید.
پوشش ریسک: سرمایه گذاری که پرتفوی بلندمدت دارد می تواند با باز کردن پوزیشن معکوس، بخشی از ریسک افت بازار را خنثی کند. این روش با نام هج کردن در فارکس شناخته می شود.
استراتژی های ترکیبی: آربیتراژ، معاملات جفتی (خرید یک دارایی و شورت دارایی همبسته) و استراتژی های اختیار معامله فقط در بازار دوطرفه معنا دارند.
درآمد برای قرض دهنده: سهامدار بلندمدت می تواند بدون فروش سهم، آن را در اختیار فروشندگان شورت بگذارد و بابت آن درآمد جانبی کسب کند.
درباره اثر دوطرفه بودن بر نوسان، دو برداشت مختلف وجود دارد و هر دو تا حدی درست اند: در کوتاه مدت، فعالیت شورت و تخلیه سریع حباب می تواند نوسان را افزایش دهد؛ در بلندمدت، انحراف قیمت از ارزش واقعی کمتر می شود. به همین دلیل، نهاد های ناظر در بحران ها گاهی شورت را موقتا محدود می کنند؛ مثل محدودیت فروش استقراضی سهام مالی در آمریکا در سال ۲۰۰۸ و محدودیت های موقت چند کشور اروپایی در مارس ۲۰۲۰.
معایب و ریسک های بازار دوطرفه
دوطرفه بودن به معنای آسان تر شدن سود نیست؛ به معنای دو برابر شدن راه های زیان است. معامله گری که در بازار یک طرفه فقط با یک سوال («بخرم یا نه؟») روبه رو بود، حالا باید جهت، زمان، اهرم و هزینه نگهداری را همزمان مدیریت کند.
ریسک های اختصاصی پوزیشن شورت
زیان بدون سقف: همان طور که در مثال عددی دیدید، در شورت زیان می تواند از کل سرمایه اولیه بیشتر شود. حد ضرر و مدیریت ریسک در شورت ضروری تر از لانگ است.
کال مارجین و بسته شدن اجباری: اگر قیمت خلاف جهت حرکت کند، کارگزار یا بروکر پیش از صفر شدن وجه تضمین، پوزیشن را می بندد و معامله گر فرصت صبر کردن ندارد؛ در کریپتو این اتفاق به شکل لیکویید شدن رخ می دهد.
شورت اسکوئیز (Short Squeeze): وقتی شمار زیادی از معامله گران روی یک دارایی شورت هستند و قیمت ناگهان بالا می رود، بازخرید اجباری آن ها قیمت را باز هم بالاتر می برد. سهام GameStop در ژانویه ۲۰۲۱ نمونه شناخته شده این پدیده است.
هزینه نگهداری: کارمزد استقراض یا سواپ شبانه در پوزیشن های طولانی به تدریج بخش قابل توجهی از سود را می خورد و در پوزیشن زیان ده، زیان را بزرگ تر می کند.
بازپس گیری دارایی: در فروش استقراضی سهام، مالک می تواند پیش از رسیدن قیمت به هدف شما، سهم را پس بگیرد و پوزیشن را ناخواسته ببندد.
چه کسی فعلا نباید وارد پوزیشن شورت شود؟
کسی که هنوز در پوزیشن خرید مدیریت ریسک و حد ضرر را به شکل منظم اجرا نکرده، کسی که با مفهوم مارجین و مارجین لول آشنا نیست، و کسی که قصد دارد با اهرم بالا و بدون تجربه معامله خلاف روند را شروع کند. تمرین روی حساب آزمایشی قبل از ورود با سرمایه واقعی برای این دسته منطقی تر است؛ راهنمای ورود به فارکس با اکانت دمو این مسیر را توضیح می دهد.
چرا همه بازار ها دوطرفه نیستند؟
دوطرفه شدن یک بازار به سه پیش نیاز وابسته است و تا وقتی هر سه فراهم نشود، بازار در عمل یک طرفه می ماند:
ابزار: باید سازوکاری برای فروش بدون مالکیت (استقراض، تعهدی) یا ابزار مشتقه (آتی، اختیار) وجود داشته باشد.
زیرساخت تسویه و تضمین: نهاد پایاپای باید بتواند وجه تضمین بگیرد، پوزیشن ها را در صورت نیاز ببندد و نکول را مدیریت کند.
چارچوب قانونی و شرعی: در بازار ایران، نیاز به طراحی مدلی سازگار با فقه (مثل عقد وکالت در فروش تعهدی) باعث شده مسیر دوطرفه شدن طولانی تر و پیچیده تر از بازار های جهانی باشد.
کمبود هر یک از این سه مورد توضیح می دهد چرا در بورس تهران با وجود راه اندازی فروش تعهدی، هنوز نمی توان آن را یک بازار دوطرفه تمام عیار دانست.
جمع بندی
بازار دوطرفه بازاری است که معامله در جهت نزول را هم ممکن می کند و بازار یک طرفه فقط رشد قیمت را سودآور می داند. برای معامله گر ایرانی، بازار سهام تهران عملا یک طرفه است و ابزار های داخلی دوطرفه (فروش تعهدی، اختیار معامله، آتی کالا) هنوز عمق کافی ندارند؛ فارکس، CFD و فیوچرز کریپتو امکان کامل معامله دوطرفه را می دهند اما با اهرم و هزینه نگهداری همراه اند.
پیش از استفاده از پوزیشن شورت، سه چیز را مطمئن شوید: زیان شورت را محدود کرده اید، هزینه نگهداری پوزیشن را حساب کرده اید و می دانید در کدام بازار و با کدام ابزار شورت می کنید. اگر هنوز با مکانیزم دقیق این دو نوع معامله آشنا نیستید، شروع از معامله لانگ و شورت و تمرین روی حساب دمو مسیر کم ریسک تری است.
سوالات متداول
آیا بورس ایران بازار یک طرفه است؟
فروش تعهدی با فروش استقراضی چه فرقی دارد؟
حداکثر ضرر در پوزیشن شورت چقدر است؟
آیا بازار ارز دیجیتال دوطرفه است؟
بازار دوطرفه به انگلیسی چه می شود؟
منابع
Nasdaq Glossary — Two-sided market
Nasdaq Glossary — One-way market
خبرگزاری دانشجو — کمیته فقهی سازمان بورس: قرارداد فروش استقراضی سهام جایز نیست
روزنامه تعادل — سازوکار فروش تعهدی و وجه تضمین
فصلنامه بورس اوراق بهادار — واکاوی ابعاد فقهی و حقوقی قرارداد فروش تعهدی