شاخص قیمت مصرف کننده (CPI) چیست؟

اهمیت شاخص قیمت مصرف کننده CPI

شاخص قیمت مصرف کننده به دلایل زیر مورد اهمیت است:

معیار اصلی سنجش تورم

CPI یکی از بهترین ابزارها برای اندازه‌گیری تورم است. افزایش CPI نشان می‌دهد که قیمت‌ها در حال رشد هستند که می‌تواند باعث کاهش قدرت خرید مردم شود. این موضوع می‌تواند بر تصمیمات اقتصادی افراد و کسب‌وکارها تأثیر مستقیم بگذارد.

تأثیر بر سیاست‌های پولی بانک‌های مرکزی

بانک‌های مرکزی، مانند فدرال رزرو و بانک مرکزی ایران، به CPI توجه ویژه‌ای دارند. اگر این شاخص بیش از حد بالا برود، بانک‌ها معمولاً نرخ بهره را افزایش می‌دهند تا تورم را کنترل کنند. برعکس، کاهش CPI ممکن است منجر به کاهش نرخ بهره برای تحریک رشد اقتصادی شود.

تأثیر مستقیم بر بازارهای مالی

بازار فارکس: تغییرات CPI می‌تواند بر ارزش ارزها تأثیر بگذارد. افزایش CPI در یک کشور معمولاً باعث افزایش نرخ بهره و در نتیجه رشد ارز آن کشور می‌شود.

بازار سهام: تورم بالا ممکن است منجر به افت بازارهای سهام شود زیرا هزینه‌های کسب‌وکارها افزایش می‌یابد.

طلا و دارایی‌های امن: در زمان تورم بالا، سرمایه‌گذاران به سمت دارایی‌های امن مانند طلا و بیت‌کوین حرکت می‌کنند.

پیش‌بینی وضعیت اقتصادی

CPI یک شاخص پیش‌نگر برای درک وضعیت اقتصادی است. افزایش بیش از حد آن می‌تواند نشانه‌ای از بحران اقتصادی باشد، در حالی که کاهش آن ممکن است نشان‌دهنده رکود و ضعف تقاضای مصرف‌کنندگان باشد.

تأثیر بر درآمد و دستمزدها

شرکت‌ها و دولت‌ها از CPI برای تنظیم حقوق و دستمزدها استفاده می‌کنند. اگر تورم بالا باشد اما حقوق‌ها متناسب با آن افزایش نیابد، قدرت خرید کارگران کاهش می‌یابد.

۶. تأثیر بر سیاست‌های مالی و مالیاتی

دولت‌ها از CPI برای تنظیم سیاست‌های مالی، مالیات‌ها و یارانه‌ها استفاده می‌کنند. تغییرات این شاخص می‌تواند منجر به افزایش یا کاهش مالیات‌های غیرمستقیم مانند مالیات بر ارزش افزوده (VAT) شود.

انواع شاخص قیمت مصرف‌کننده

۱. شاخص قیمت مصرف‌کننده کلی (Headline CPI)

این شاخص تمام کالاها و خدمات مصرفی را در نظر می‌گیرد و تصویری جامع از سطح عمومی قیمت‌ها ارائه می‌دهد. از آنجا که شامل اقلام نوسان‌پذیر مانند غذا و انرژی است، ممکن است در برخی دوره‌ها دچار نوسانات شدید شود. این شاخص معمولاً برای تحلیل کلی تورم و ارزیابی سطح زندگی مردم استفاده می‌شود.

۲. شاخص قیمت مصرف‌کننده خالص (Core CPI)

این شاخص، مشابه CPI کلی است اما قیمت مواد غذایی و انرژی را حذف می‌کند. دلیل حذف این دو گروه این است که قیمت آن‌ها نوسانات بالایی دارند و می‌توانند موجب انحراف در تحلیل روند واقعی تورم شوند. بانک‌های مرکزی از Core CPI برای تصمیم‌گیری درباره نرخ بهره و سیاست‌های پولی استفاده می‌کنند.

۳. شاخص قیمت مصرف‌کننده برای کالاهای بادوام و غیربادوام

CPI برای کالاهای بادوام شامل محصولاتی مانند خودرو، لوازم خانگی و تجهیزات الکترونیکی می‌شود که عمر طولانی دارند. در مقابل، CPI برای کالاهای غیربادوام شامل کالاهایی مانند مواد غذایی، سوخت و پوشاک است که مصرف سریع‌تری دارند. این شاخص برای تحلیل روند هزینه‌های مصرف‌کنندگان و تأثیر آن بر رشد اقتصادی و تولید کاربرد دارد.

۴. شاخص قیمت مصرف‌کننده برای گروه‌های خاص

برخی کشورها برای بررسی دقیق‌تر CPI، گروه‌های خاصی از مصرف‌کنندگان را در نظر می‌گیرند. برای مثال، CPI برای سالمندان تغییرات قیمت کالاهایی را که افراد مسن بیشتر مصرف می‌کنند بررسی می‌کند. همچنین، CPI برای کارگران بر هزینه‌های ضروری افراد شاغل و خانواده‌های آن‌ها تمرکز دارد. این شاخص در برنامه‌ریزی سیاست‌های حمایتی و دستمزدی برای گروه‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۵. شاخص قیمت مصرف‌کننده تنظیم‌شده بر اساس مالیات

برخی نسخه‌های CPI مالیات‌هایی مانند مالیات بر ارزش افزوده (VAT) را نیز در نظر می‌گیرند تا تأثیر سیاست‌های مالیاتی را بر قدرت خرید مردم نشان دهند. از این شاخص برای بررسی تأثیر تغییرات مالیاتی بر هزینه‌های زندگی استفاده می‌شود.

نحوه محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده چگونه است؟

مراحل محاسبه CPI:

1.انتخاب سبد مصرفی: سبدی از کالاها و خدمات رایج که خانوارها مصرف می‌کنند، مانند غذا، مسکن، انرژی، حمل‌ونقل و پوشاک انتخاب می‌شود.

2.تعیین وزن هر کالا و خدمت: اهمیت نسبی هر کالا در سبد بر اساس میزان مصرف آن مشخص می‌شود. مثلاً مسکن وزن بیشتری نسبت به پوشاک دارد.

3.جمع‌آوری داده‌های قیمتی: قیمت کالاها و خدمات در بازارها و نقاط مختلف جغرافیایی ثبت می‌شود.

4.مقایسه قیمت‌ها با سال پایه: قیمت‌های فعلی با قیمت‌های سال پایه مقایسه شده و تغییرات محاسبه می‌شود.

فرمول محاسبه CPI:

100*قیمت سبد در سال جاری تقسیم بر قیمت سبد در سال پایه= CPI

اگر CPI افزایش یابد، یعنی تورم وجود دارد و هزینه‌های زندگی بالا رفته است.

اگر CPI کاهش یابد، یعنی رکود یا کاهش تورم رخ داده و قیمت‌ها پایین آمده است.

اگر CPI ثابت بماند، یعنی سطح عمومی قیمت‌ها تغییری نکرده است.

تاثیرات شاخص CPI بر بازارهای مالی

تاثیرات شاخص قیمت مصرف کننده عبارتند از:

۱. تأثیر CPI بر بازار فارکس

نرخ CPI یکی از شاخص‌های مهم است که بانک‌های مرکزی برای تصمیم‌گیری درباره نرخ بهره از آن استفاده می‌کنند.

افزایش CPI: نشان‌دهنده افزایش تورم است که معمولاً باعث می‌شود بانک مرکزی نرخ بهره را افزایش دهد. این موضوع به تقویت ارز آن کشور در برابر سایر ارزها منجر می‌شود.

کاهش CPI: ممکن است بانک مرکزی را به کاهش نرخ بهره تشویق کند که می‌تواند منجر به تضعیف ارز شود.

مثال عملی: اگر CPI ایالات متحده بالاتر از حد انتظار باشد، احتمال افزایش نرخ بهره توسط فدرال رزرو بیشتر می‌شود. این امر دلار آمریکا را تقویت کرده و بر جفت ارزهایی مانند EUR/USD تأثیر می‌گذارد.

۲. تأثیر CPI بر بازار بورس

تورم تأثیر دوگانه‌ای بر بازار سهام دارد:

تورم بالا (CPI بالا): افزایش هزینه‌های تولید و کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان باعث کاهش سودآوری شرکت‌ها می‌شود. این موضوع می‌تواند به افت شاخص‌های بورسی مانند S&P 500 و داوجونز منجر شود.

تورم کنترل‌شده (CPI متعادل): می‌تواند نشان‌دهنده رشد اقتصادی سالم باشد که برای بازار سهام مطلوب است.

واکنش سرمایه‌گذاران:

اگر CPI بیش از حد افزایش یابد، سهام شرکت‌های حساس به نرخ بهره (مانند سهام فناوری) افت می‌کنند.

در عوض، سهام بخش‌هایی مانند انرژی و کالاهای اساسی که در زمان تورم سود بیشتری کسب می‌کنند، رشد می‌کنند.

۳. تأثیر CPI بر بازار طلا

طلا به‌عنوان یک دارایی امن شناخته می‌شود و رابطه معکوسی با قدرت دلار و نرخ بهره دارد.

افزایش CPI: موجب افزایش تورم و کاهش قدرت خرید می‌شود، بنابراین تقاضا برای طلا افزایش می‌یابد و قیمت آن رشد می‌کند.

کاهش CPI: تورم پایین باعث می‌شود سرمایه‌گذاران به دارایی‌های پرریسک‌تر روی بیاورند که می‌تواند باعث کاهش قیمت طلا شود.

مثال عملی: اگر CPI ایالات متحده به‌شدت افزایش یابد، سرمایه‌گذاران ممکن است به‌دنبال محافظت از سرمایه خود باشند و به خرید طلا روی بیاورند که باعث افزایش قیمت آن می‌شود.

۴. تأثیر CPI بر بازار ارزهای دیجیتال

بیت‌کوین و سایر ارزهای دیجیتال اغلب به‌عنوان دارایی‌های ضدتورمی شناخته می‌شوند، اما تأثیر CPI بر آن‌ها به عوامل مختلفی بستگی دارد:

افزایش CPI و سیاست‌های انقباضی: اگر CPI افزایش یابد و بانک‌های مرکزی نرخ بهره را بالا ببرند، بازار کریپتو ممکن است تحت فشار قرار گیرد، زیرا نقدینگی کاهش می‌یابد.

افزایش CPI و نگرانی‌های تورمی: اگر سرمایه‌گذاران از کاهش ارزش پول نگران شوند، ممکن است به سمت دارایی‌هایی مانند بیت‌کوین و اتریوم هجوم ببرند که می‌تواند قیمت آن‌ها را افزایش دهد.

رفتار سرمایه‌گذاران:در مواقعی که CPI بیش از حد بالا برود و نرخ بهره افزایش یابد، دارایی‌های پرریسک مانند ارزهای دیجیتال دچار اصلاح می‌شوند. اما در دوره‌های تورمی بلندمدت، تقاضا برای بیت‌کوین به‌عنوان پوشش تورمی افزایش پیدا می‌کند.

تاریخ‌های انتشار شاخص CPI

۱. ایالات متحده

در آمریکا، شاخص CPI به‌طور ماهانه توسط اداره آمار کار ایالات متحده (BLS) منتشر می‌شود. معمولاً این گزارش در اواسط هر ماه (حدود ۱۰ تا ۱۵ ماه جاری) برای داده‌های ماه قبل منتشر می‌شود.

CPI کلی و Core CPI در یک زمان منتشر می‌شوند.

داده‌ها شامل مقایسه ماهانه و سالانه هستند که روند کلی تورم را نشان می‌دهد.

۲. اتحادیه اروپا:

در منطقه یورو، شاخص قیمت مصرف‌کننده (HICP) که معادل CPI در آمریکاست، توسط یورواستات منتشر می‌شود. این گزارش معمولاً در روزهای ابتدایی هر ماه منتشر می‌شود.

۳. بریتانیا:

در انگلستان، دفتر ملی آمار (ONS) گزارش CPI را منتشر می‌کند. این داده‌ها به‌طور ماهانه منتشر شده و یکی از معیارهای کلیدی برای سیاست‌های بانک انگلستان است.

۴. کانادا، استرالیا و سایر کشورها:

کانادا: اداره آمار کانادا به‌صورت ماهانه CPI را منتشر می‌کند.

استرالیا: شاخص CPI در استرالیا به‌صورت فصلی (هر سه ماه یک‌بار) اعلام می‌شود.

شاخص CPI در ایران

CPI در ایران از طریق مقایسه تغییرات قیمت یک سبد مشخص از کالاها و خدمات ضروری در طول زمان محاسبه می‌شود. این سبد شامل اقلامی مانند:

خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها (نان، گوشت، لبنیات، میوه و سبزیجات)

1)مسکن، آب، برق و گاز

2)حمل‌ونقل (بنزین، کرایه تاکسی و اتوبوس)

3)بهداشت و درمان (دارو و هزینه‌های درمانی)

4)پوشاک، لوازم خانگی و سایر خدمات

نرخ CPI به‌صورت ماهانه و سالانه منتشر می‌شود و نرخ تورم را نشان می‌دهد.

تفاوت CPI مرکز آمار و بانک مرکزی ایران

در ایران، دو نهاد رسمی شاخص CPI را منتشر می‌کنند، اما تفاوت‌هایی در روش محاسبه آن‌ها وجود دارد:

1) مرکز آمار ایران

مرجع اصلی محاسبه تورم و CPI در کشور

از یک سبد گسترده‌تر از کالاها و خدمات استفاده می‌کند.

معمولاً به‌عنوان شاخص رسمی برای سیاست‌گذاری دولت در نظر گرفته می‌شود.

2) بانک مرکزی ایران

(در گذشته منتشر می‌کرد، اما اکنون مرکز آمار مرجع رسمی است)

داده‌های CPI را با تمرکز بر سیاست‌های پولی و تأثیر آن بر نظام بانکی بررسی می‌کرد.

رویکرد متفاوتی در جمع‌آوری داده‌های قیمتی داشت.

هدف تورمی FOMC چیست؟

کمیته بازار آزاد فدرال (FOMC) که مسئول سیاست‌های پولی ایالات متحده است، هدف مشخصی برای کنترل تورم و ثبات اقتصادی دارد.این هدف به بانک مرکزی کمک می‌کند تا رشد اقتصادی پایدار، اشتغال کامل و ثبات قیمت‌ها را تضمین کند.

هدف تورمی تعیین‌شده توسط فدرال رزرو معمولاً ۲ درصد در سال است (بر اساس شاخص PCE که مشابه CPI اما دقیق‌تر برای سیاست‌گذاری است). این هدف به دو دلیل حفظ قدرت خرید مصرف‌کنندگان و ایجاد ثبات اقتصادی تعیین شده است.

تورم خالص یا شاخص Core CPI چیست؟

تورم خالص (Core CPI) معیاری برای اندازه‌گیری تورم واقعی در اقتصاد است که تغییرات قیمت برخی کالاهای نوسان‌پذیر مانند مواد غذایی و انرژی را حذف می‌کند. این شاخص دید بهتری از روند تورم پایدار و بلندمدت ارائه می‌دهد و برای تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و سیاست‌گذاری‌های پولی اهمیت زیادی دارد.

چرا Core CPI مواد غذایی و انرژی را حذف می‌کند؟

دو گروه کالایی، یعنی مواد غذایی و انرژی، نوسانات زیادی دارند که معمولاً ناشی از عوامل خارجی مانند تغییرات قیمت جهانی نفت، آب‌وهوا، و بحران‌های بین‌المللی است.

مواد غذایی:قیمت محصولات کشاورزی تحت تأثیر عواملی مانند خشکسالی، تغییرات فصلی و بحران‌های عرضه قرار دارد.

انرژی:قیمت نفت، بنزین و گاز طبیعی به‌شدت تحت تأثیر تصمیمات اوپک، تحریم‌ها و تغییرات ژئوپلیتیکی قرار می‌گیرد.

با حذف این دو بخش، Core CPI روند دقیق‌تری از تورم را نشان می‌دهد و به بانک‌های مرکزی کمک می‌کند تا سیاست‌های پولی دقیق‌تری به کار گیرند.

تفاوت (PPI) قیمت شاخص تولید کننده و (CPI) قیمت شاخص مصرف کننده