شاخص ترس و طمع چیست؟

پاسخ کوتاه این است که هر دو درست اند، چون دو شاخص متفاوت هستند که دو بازار متفاوت را با دو روش متفاوت می سنجند. این مقاله توضیح می دهد شاخص ترس و طمع دقیقا چه چیزی را اندازه می گیرد، نسخه های مختلف آن چه تفاوتی دارند، عدد آن را چطور باید خواند و تا کجا می توان در تصمیم گیری به آن تکیه کرد.

شاخص ترس و طمع به زبان ساده

شاخص ترس و طمع (Fear and Greed Index) عددی بین ۰ تا ۱۰۰ است که نشان می دهد احساس غالب بر یک بازار در حال حاضر ترس است یا طمع. عدد نزدیک به صفر یعنی ترس شدید و عدد نزدیک به ۱۰۰ یعنی طمع شدید.

این شاخص نظر شخصی کسی نیست. از ترکیب چند داده عینی بازار مثل نوسان قیمت، حجم معاملات، رفتار بازار آپشن یا حجم جستجوی اینترنتی ساخته می شود و همه این داده ها به یک عدد واحد تبدیل می شوند.

منطق پشت شاخص: چرا احساسات قیمت را از ارزش واقعی دور می کند

ایده اصلی شاخص از مالی رفتاری می آید. وقتی ترس بر بازار غالب می شود، معامله گران دارایی ها را بدون توجه به ارزش واقعی آن ها می فروشند و قیمت ممکن است کمتر از ارزش منصفانه برود. در دوره طمع، اتفاق برعکس رخ می دهد. خرید هیجانی و ترس از جا ماندن، یا همان فومو، قیمت را بالاتر از ارزش منطقی می برد.

رفتار گله ای (Herding) این اثر را تشدید می کند. وقتی بیشتر فعالان بازار هم زمان یک کار را انجام می دهند، حرکت قیمت شدیدتر از چیزی می شود که داده های بنیادی توجیه می کنند. شاخص ترس و طمع تلاش می کند همین وضعیت جمعی را قابل اندازه گیری کند. برای درک عمیق تر این سوگیری ها، آشنایی با روانشناسی معامله گری پایه خوبی است.

شاخص ترس و طمع چه چیزی نیست

این شاخص قیمت یک دارایی را نشان نمی دهد و مثل شاخص S&P 500 قابل خرید یا معامله هم نیست. مهم تر از همه، شاخص ترس و طمع ابزار پیش بینی نیست. عددی که امروز می بینید عمدتا خلاصه ای از رفتار گذشته قیمت و معامله گران است، نه نقشه ای از حرکت آینده.

همچنین ناحیه طمع لزوما به معنی سقف بازار نیست و ناحیه ترس هم لزوما کف بازار را نشان نمی دهد. در یک بازار گاوی قوی، شاخص ممکن است هفته ها در ناحیه طمع بماند و قیمت هم چنان بالا برود.

چرا فقط یک شاخص ترس و طمع وجود ندارد؟

مهم ترین نکته ای که پیش از خواندن هر عدد باید بدانید این است که «شاخص ترس و طمع» نام یک ایده است، نه یک شاخص واحد. چند نهاد مختلف نسخه خود را با اجزا و وزن دهی متفاوت منتشر می کنند. سه نسخه پرکاربرد این ها هستند:

شاخص CNN: قدیمی ترین و شناخته شده ترین نسخه که فقط بازار سهام آمریکا را می سنجد.

شاخص Alternative.me: اولین نسخه مخصوص بازار کریپتو که عمدتا بر داده های بیت کوین متکی است.

شاخص CoinMarketCap: نسخه دیگری برای کریپتو با روش شناسی اختصاصی و متفاوت.

علاوه بر این ها، سرویس هایی مثل CFGI هم وجود دارند که به جای یک عدد کلی برای کل بازار، برای صدها رمزارز به صورت جداگانه امتیاز محاسبه می کنند و هر ۱۵ دقیقه به روز می شوند.

نتیجه عملی ساده است. وقتی در یک خبر یا سایت عدد شاخص ترس و طمع را می بینید، اول بررسی کنید منظور کدام شاخص است. عدد ۶۵ در شاخص CNN و عدد ۶۵ در شاخص کریپتو درباره دو بازار کاملا متفاوت حرف می زنند.

شاخص ترس و طمع CNN (بازار سهام آمریکا)

شاخص CNN برای سنجش احساسات سرمایه گذاران در بازار سهام آمریکا طراحی شده و داده های روزانه آن از سال ۲۰۱۱ در دسترس است. فرض اصلی آن این است که ترس بیشتر قیمت سهام را تحت فشار قرار می دهد و طمع بیشتر اثر معکوس دارد.

هفت جزء شاخص CNN و اینکه هر کدام چه چیزی را می سنجد

شاخص CNN از هفت جزء با وزن برابر ساخته می شود. هر جزء جداگانه بین ۰ تا ۱۰۰ نمره می گیرد و عدد نهایی، میانگین این هفت نمره است. برای نمره دهی، CNN بررسی می کند هر جزء چقدر از میانگین خود فاصله گرفته و این فاصله را با میزان انحراف معمول آن مقایسه می کند.

برای فهم بهتر مومنتوم، باید بدانید مووینگ اوریج چطور روند میان مدت را هموار می کند. فاصله زیاد قیمت از میانگین ۱۲۵ روزه یعنی بازار نسبت به روند معمول خود جلوتر رفته است.

اشتباه رایج درباره اجزای شاخص CNN

اندیکاتور RSI، نسبت سهام به طلا و «تحلیل اخبار» جزو هفت جزء رسمی شاخص CNN نیستند. اگر در منبعی این موارد را به عنوان اجزای شاخص دیدید، آن منبع احتمالا شاخص های مختلف را با هم اشتباه گرفته است.

بازه بندی پنج گانه شاخص CNN

شاخص CNN برخلاف بیشتر نسخه های کریپتو، یک ناحیه خنثی مشخص دارد:

این بازه ها با بازه های شاخص کریپتو یکسان نیستند. برای مثال، عدد ۵۲ در شاخص CNN خنثی است، اما در شاخص Alternative.me در ناحیه طمع قرار می گیرد.

شاخص ترس و طمع ارز دیجیتال

بازار کریپتو ساختار متفاوتی دارد. در این بازار اوراق قرضه پرریسک یا آمار سقف ۵۲ هفته ای سهام بورس نیویورک وجود ندارد. به همین دلیل، شاخص های کریپتو از داده هایی مثل دامیننس بیت کوین، شبکه های اجتماعی و جستجوی گوگل استفاده می کنند.

نسخه Alternative.me: اجزا، وزن ها و جزء متوقف شده

Alternative.me شاخص ترس و طمع کریپتو را در فوریه ۲۰۱۸ معرفی کرد و این شاخص به رایج ترین مرجع احساسات بازار کریپتو تبدیل شد. محاسبه آن فقط بر داده های مرتبط با بیت کوین متکی است، چون بیت کوین بزرگ ترین رمزارز است و معمولا جهت کلی بازار را تعیین می کند.

اجزای این شاخص و وزن هر کدام:

نکته ای که معمولا نادیده گرفته می شود، جزء نظرسنجی است. این جزء در روش شناسی رسمی فهرست شده، اما مدت هاست متوقف مانده است. در نتیجه، وزن واقعی شاخص بیشتر روی نوسان، مومنتوم و شبکه های اجتماعی متمرکز است و این سه جزء همه به رفتار اخیر قیمت واکنش نشان می دهند.

بازه بندی Alternative.me به این صورت است: ۰ تا ۲۴ ترس شدید، ۲۵ تا ۴۹ ترس، ۵۰ خنثی، ۵۱ تا ۷۴ طمع و ۷۵ تا ۱۰۰ طمع شدید.

نسخه CoinMarketCap: روش شناسی متفاوت

سایت کوین مارکت کپ شاخص اختصاصی خود را با پنج جزء محاسبه می کند. برخی از این اجزا با نسخه Alternative.me تفاوت اساسی دارند:

مومنتوم قیمت: عملکرد ۱۰ رمزارز بزرگ بازار، بدون احتساب استیبل کوین ها، بررسی می شود و نه فقط بیت کوین.

نوسان ضمنی: به جای نوسان گذشته، از شاخص های نوسان ضمنی Volmex برای بیت کوین و اتریوم (BVIV و EVIV) استفاده می شود. این شاخص ها انتظار بازار از نوسان ۳۰ روز آینده را نشان می دهند.

بازار مشتقات: نسبت قراردادهای اختیار فروش به اختیار خرید در بازار آپشن بیت کوین و اتریوم.

داده های اختصاصی: جستجوی کلیدواژه ها و میزان تعامل کاربران در خود سایت CoinMarketCap.

داده های تاریخی این شاخص از سال ۲۰۲۳ در دسترس است و به همین دلیل سابقه آن کوتاه تر از نسخه Alternative.me است.

چرا دو سایت در یک روز دو عدد متفاوت نشان می دهند؟

چون اجزا و وزن دهی آن ها متفاوت است. در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، شاخص CoinMarketCap روی ۷۳ و در ناحیه طمع بود، در حالی که شاخص CFGI در همان روز ۵۵ و در ناحیه خنثی قرار داشت. اختلاف ۱۸ واحدی یعنی یکی بازار را «طمع کار» و دیگری «متعادل» توصیف می کرد.

این تفاوت خطای یکی از شاخص ها نیست. هر شاخص تصویری از بازار را از زاویه داده های خودش نشان می دهد. اگر به شاخص کریپتو مراجعه می کنید، بهتر است همیشه یک منبع ثابت را دنبال کنید تا عددها قابل مقایسه بمانند.

مقایسه سه شاخص اصلی

چطور عدد شاخص را درست بخوانیم؟

عدد شاخص به تنهایی اطلاعات محدودی می دهد. برای برداشت دقیق تر، سه چیز را با هم بررسی کنید: سطح عدد، جهت حرکت آن و وضعیت اجزای تشکیل دهنده.

سطح در برابر جهت حرکت

سطح عدد نشان می دهد احساسات بازار الان کجاست. جهت حرکت نشان می دهد این احساسات در حال تقویت شدن است یا تضعیف شدن. در بسیاری از موارد، جهت حرکت اطلاعات بیشتری از خود عدد می دهد.

مثال فرضی: فرض کنید شاخص کریپتو در دو هفته متوالی روی عدد ۲۰ قرار دارد، در حالی که قیمت بیت کوین هم چنان در حال افت است. این یعنی ترس هنوز پابرجاست و نشانه ای از تغییر احساسات دیده نمی شود. حالا سناریوی دوم را در نظر بگیرید که در آن شاخص در یک هفته از ۲۰ به ۳۵ رسیده و قیمت دیگر کف جدید نساخته است. در سناریوی دوم، احساسات بازار در حال تغییر است. هیچ کدام از این دو سناریو تضمینی برای حرکت بعدی قیمت نیست، اما سناریوی دوم اطلاعات کاربردی تری درباره وضعیت بازار می دهد.

فراتر از عدد کل: خواندن اجزا

چون عدد نهایی یک میانگین است، ممکن است تفاوت های مهم میان اجزا را پنهان کند. در شاخص CNN گاهی شاخص S&P 500 نزدیک به سقف تاریخی خود است، اما اجزای «قدرت قیمت» و «گستردگی قیمت» در ناحیه ترس شدید قرار دارند. این وضعیت یعنی رشد بازار به چند سهم بزرگ محدود شده و بیشتر سهام در این رشد همراهی نمی کنند.

Alternative.me هم نمره هر جزء را جداگانه منتشر می کند. اگر عدد کل در ناحیه طمع است، بررسی کنید این طمع از کدام جزء می آید. طمعی که فقط از شبکه های اجتماعی ناشی می شود، با طمعی که هم زمان در حجم معاملات و مومنتوم هم دیده می شود، وزن یکسانی ندارد.

نمونه های واقعی: شاخص کجا درست گفت و کجا نه

بهترین راه برای فهم محدوده کارایی شاخص، بررسی رفتار آن در لحظه های مهم بازار است.

سقف تاریخی بیت کوین در اکتبر ۲۰۲۵: بیت کوین در ۶ اکتبر ۲۰۲۵ به سقف تاریخی ۱۲۶٬۰۸۰ دلار رسید، اما شاخص ترس و طمع در آن روز حدود ۷۱ بود. یعنی بازار در ناحیه «طمع» قرار داشت، نه «طمع شدید». اگر کسی منتظر رسیدن شاخص به بالای ۷۵ می ماند تا سقف بازار را تشخیص دهد، این سقف را از دست می داد. این مثال نشان می دهد سقف های مهم لزوما با طمع شدید هم زمان نیستند.

واگرایی بازار سهام و کریپتو در اکتبر ۲۰۲۶: در اول اکتبر ۲۰۲۶، شاخص CNN از ۳۰ به ۲۷ کاهش یافت و در ناحیه ترس ماند. در همان روز، شاخص CoinMarketCap عدد ۶۷ را نشان می داد. این تناقض نیست. بازار سهام آمریکا و بازار کریپتو هر کدام عوامل محرک خود را دارند و احساسات در یکی لزوما به دیگری منتقل نمی شود.

بحران مالی ۲۰۰۸: در بحران ۲۰۰۸، شاخص CNN برای مدت طولانی در ناحیه ترس قرار داشت. برای سرمایه گذار بلندمدت، این دوره در نهایت فرصت خرید بود. اما ترس در آن بحران چند ماه طول کشید و قیمت ها پس از ورود شاخص به ناحیه ترس شدید باز هم کاهش یافتند. خرید در اولین روزهای ترس شدید، به معنی تحمل افت قابل توجه بعدی بود.

کاربرد شاخص ترس و طمع در تصمیم گیری

رایج ترین کاربرد شاخص ترس و طمع، استفاده از آن به عنوان یک ابزار خلاف جهت است. یعنی ترس شدید به عنوان نشانه احتمالی بدبینی بیش از حد و طمع شدید به عنوان نشانه احتمالی خوش بینی بیش از حد در نظر گرفته می شود.

استراتژی خلاف جهت و آنچه بک تست ها نشان می دهند

استراتژی خلاف جهت (Contrarian) بر این ایده استوار است که وقتی اکثریت بازار در یک جهت احساسی افراطی قرار می گیرد، احتمال بازگشت قیمت افزایش می یابد. این ایده منطقی است، اما شواهد درباره کارایی عملی آن یکدست نیست.

برخی تحلیلگران معتقدند اعداد زیر ۲۰ در گذشته با کف های بازار هم زمان بوده اند. از سوی دیگر، نواحی افراطی می توانند برای دوره های طولانی ادامه پیدا کنند و همین موضوع زمان بندی دقیق بر اساس این شاخص را غیرقابل اتکا می کند. یک بک تست مستقل روی داده های CNN از سال ۲۰۱۱ نشان داده که قاعده ساده «در طمع بفروش» در بازه های کوتاه مدت همیشه نتیجه مورد انتظار را نداده است.

یک مانع دیگر هم وجود دارد. روش شناسی شاخص CNN در طول زمان کاملا ثابت نبوده و عددی که امروز ترس شدید نشان می دهد، ممکن است در گذشته خنثی ارزیابی می شد. این موضوع بک تست دقیق را دشوار می کند. اگر می خواهید هر قاعده معاملاتی مبتنی بر این شاخص را امتحان کنید، پیش از ورود با سرمایه واقعی آن را با روش بک تست و فوروارد تست ارزیابی کنید.

ترکیب با ابزارهای دیگر

شاخص ترس و طمع زمانی کاربردی تر است که به عنوان یک لایه اطلاعاتی در کنار ابزارهای دیگر استفاده شود. چند ترکیب رایج:

با تحلیل تکنیکال: ناحیه ترس شدید همراه با رسیدن قیمت به یک سطح حمایتی مهم، نسبت به هر کدام به تنهایی اطلاعات بیشتری می دهد. اندیکاتور RSI هم می تواند نشان دهد آیا خود دارایی در وضعیت اشباع فروش یا اشباع خرید قرار دارد یا نه.

با تحلیل بنیادی: شاخص می گوید بازار چه احساسی دارد، اما تحلیل فاندامنتال نشان می دهد آیا این احساس با داده های اقتصادی هم خوانی دارد یا نه.

با خرید پله ای: برخی سرمایه گذاران بلندمدت به جای یک خرید کامل در ناحیه ترس، سرمایه را در چند مرحله وارد می کنند تا اگر ترس ادامه پیدا کرد، امکان خرید در قیمت های پایین تر را هم داشته باشند.

چک لیست پیش از استفاده از شاخص

پیش از اینکه عدد شاخص را در تصمیم معاملاتی خود وارد کنید، این سوال ها را بررسی کنید:

به کدام شاخص نگاه می کنم و این شاخص کدام بازار را می سنجد؟

عدد فعلی در چه جهتی حرکت می کند و چه مدت در این ناحیه بوده است؟

اجزای شاخص هم جهت هستند یا عدد کل از یک جزء خاص تاثیر گرفته است؟

تحلیل تکنیکال و بنیادی من هم همین برداشت را تایید می کند؟

اگر بازار برخلاف انتظارم حرکت کند، حد ضرر و حجم معامله من مشخص است؟

سوال آخر از همه مهم تر است. هیچ شاخص احساساتی جای مدیریت ریسک را نمی گیرد. اگر می خواهید این بررسی ها را به یک روال ثابت تبدیل کنید، یک چک لیست معاملاتی پیش از ورود به هر معامله کمک می کند تصمیم ها کمتر تحت تاثیر هیجان لحظه ای قرار بگیرند.

محدودیت ها و اشتباهات رایج

شاخص ترس و طمع ابزار مفیدی برای درک فضای کلی بازار است، اما چند محدودیت مهم دارد که باید پیش از استفاده بشناسید.

شاخص با تاخیر واکنش نشان می دهد. بیشتر اجزای شاخص، مثل نوسان، مومنتوم و حجم، از داده های گذشته محاسبه می شوند. در نتیجه، شاخص عمدتا توصیف می کند قیمت چه کاری انجام داده است، نه اینکه در آینده چه خواهد کرد. وقتی شاخص به ترس شدید می رسد، بخش زیادی از افت قیمت معمولا اتفاق افتاده است.

نواحی افراطی ممکن است طولانی شوند. قیمت می تواند پس از ورود شاخص به ترس شدید باز هم کاهش یابد و پس از رسیدن به طمع شدید باز هم افزایش پیدا کند. طمع شدید ممکن است نشانه شکل گیری حباب باشد، اما زمان ترکیدن حباب را مشخص نمی کند.

میانگین بودن عدد، دقت را کاهش می دهد. عدد نهایی ترکیبی از چند داده است و ممکن است واگرایی میان اجزا را پنهان کند.

شاخص برای سهام یا رمزارز مشخص طراحی نشده است. شاخص CNN وضعیت کل بازار سهام آمریکا را نشان می دهد و نمی توان آن را مستقیما برای معامله یک سهم خاص استفاده کرد. شاخص Alternative.me هم عمدتا وضعیت بیت کوین را منعکس می کند. یک آلت کوین خاص ممکن است در شرایطی کاملا متفاوت از عدد کلی شاخص باشد.

اشتباه رایج: استفاده از شاخص به عنوان سیگنال مستقل. خرید فقط به دلیل ترس شدید یا فروش فقط به دلیل طمع شدید، بدون بررسی ساختار قیمت، داده های بنیادی و مدیریت ریسک، تصمیم را به یک عدد ساده شده محدود می کند.

ترس و طمع در بورس تهران و فارکس

پژوهش بورس تهران: آنچه اعداد نشان می دهند

برای بورس تهران شاخص رسمی ترس و طمع منتشر نمی شود، اما یک پژوهش دانشگاهی منتشر شده در نشریه تحقیقات مالی دانشگاه تهران، نسخه ای اقتباس شده از شاخص CNN را برای بورس تهران ساخته و آن را به صورت روزانه محاسبه کرده است.

نتیجه این پژوهش برای بازه آذر ۱۳۸۸ تا مرداد ۱۴۰۲، یعنی ۳۲۹۹ روز کاری، به این صورت بوده است:

سهم ها بر اساس اعداد گزارش شده در پژوهش محاسبه شده اند.

این اعداد نشان می دهند بورس تهران در این بازه تقریبا نیمی از روزهای کاری را در ناحیه ترس گذرانده و طمع شدید پدیده ای کم یاب بوده است. پژوهش همچنین نشان می دهد بازار در سال ۱۳۹۲ بیشتر روزها در ناحیه طمع و در سال های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۶ بیشتر روزها در ناحیه خنثی قرار داشته است.

یک نکته را در نظر داشته باشید. این عددها حاصل روش شناسی همان پژوهش هستند و با تغییر اجزا یا وزن ها ممکن است تغییر کنند. همچنین این شاخص به صورت عمومی و روزانه منتشر نمی شود.

Risk-On و Risk-Off در فارکس

بازار فارکس شاخص رسمی ترس و طمع ندارد، اما مفهوم مشابهی در آن رایج است. در فضای Risk-On، معامله گران تمایل بیشتری به دارایی های پرریسک و ارزهای با بازده بالاتر دارند که از نظر مفهومی به طمع نزدیک است. در فضای Risk-Off، سرمایه به سمت دارایی های امن مثل ین ژاپن، فرانک سوئیس و دلار آمریکا می رود که از نظر مفهومی به ترس نزدیک است.

معامله گران فارکس معمولا تغییرات شاخص دلار و شاخص VIX را برای تشخیص این فضا دنبال می کنند. شاخص CNN هم می تواند به عنوان یک نشانه کمکی از وضعیت ریسک پذیری جهانی استفاده شود، چون احساسات بازار سهام آمریکا اغلب روی جریان سرمایه در بازار ارز اثر می گذارد. با این حال، ساختار این بازارها متفاوت است و برای درک بهتر این تفاوت ها، مقایسه تفاوت فارکس و کریپتو می تواند کمک کند.

عدد امروز شاخص را کجا ببینیم؟

هر شاخص را بهتر است از منبع اصلی خودش ببینید:

شاخص CNN: صفحه Fear & Greed در بخش Markets سایت CNN. این صفحه نمره هر یک از هفت جزء را هم جداگانه نشان می دهد.

شاخص Alternative.me: صفحه Crypto Fear & Greed Index که نمودار تاریخی از ۲۰۱۸ را هم دارد.

شاخص CoinMarketCap: صفحه CMC Fear and Greed Index که بیشترین و کمترین مقدار سالانه را هم نمایش می دهد.

سوالات متداول

جمع بندی

شاخص ترس و طمع یک دماسنج احساسات است، نه ابزار پیش بینی قیمت. پیش از استفاده از هر عدد، اول مشخص کنید به کدام شاخص و کدام بازار نگاه می کنید. سپس جهت حرکت و اجزای آن را بررسی کنید و آن را فقط به عنوان یک ورودی در کنار تحلیل و برنامه مدیریت ریسک خود در نظر بگیرید.

سلب مسئولیت: این مطلب جنبه آموزشی دارد و توصیه سرمایه گذاری یا معاملاتی نیست. معامله در بازارهای مالی با ریسک زیان سرمایه همراه است.

منابع

CoinMarketCap: CMC Crypto Fear and Greed Index

CoinMarketCap Academy: معرفی شاخص ترس و طمع CMC

Alternative.me: Crypto Fear & Greed Index

Forbes: Crypto Fear And Greed Index

Forbes: What Is The Fear And Greed Index

FinMasters: Fear and Greed Index Explained

Benzinga: گزارش شاخص CNN در اول اکتبر ۲۰۲۶

Cointelegraph: شاخص Alternative.me در اول اکتبر ۲۰۲۶

KuCoin News: اختلاف ۱۸ واحدی شاخص های CoinMarketCap و CFGI

Backtest Substack: بک تست شاخص CNN

Caleb & Brown: Crypto Fear and Greed Index Explained

تحقیقات مالی دانشگاه تهران: اندازه گیری شاخص ترس و طمع در بورس اوراق بهادار تهران