نویسنده: سجاد شیخی
ابر تورم چیست و چه تفاوتی با تورم فعلی ایران دارد؟
طبق تعریف اقتصادی فیلیپ کاگان، ابر تورم شرایطی است که نرخ تورم ماهانه از ۵۰ درصد فراتر رود. برای مثال، اگر برچسب قیمتی یک کالای ۱۰۰ هزار تومانی در یک ماه به ۱۵۰ هزار تومان و در ماه بعد به ۲۲۵ هزار تومان افزایش یابد، اقتصاد وارد مرحله ابر تورم شده است. این شرایط با تورم مزمن سالانه ۳۰ تا ۵۰ درصد که ایران در سالهای اخیر تجربه کرده، تفاوت چشمگیری دارد. در ابر تورم، تغییرات قیمتها به قدری سریع و شدید است که رصد و پیشبینی روند سالانه آن تقریباً غیرممکن میشود؛ به همین دلیل معیار ماهانه ۵۰ درصد در تئوری اقتصادی برای تشخیص ابر تورم در نظر گرفته شده است.
ابر تورم چگونه شکل میگیرد؟
ابر تورم معمولاً در ادامه تورم مزمن ایجاد میشود، اما تورم مزمن به خودی خود کافی نیست. ابر تورم زمانی رخ میدهد که مجموعهای از عوامل اقتصادی، سیاسی و روانی به نقطه بیاعتمادی غیرقابل بازگشت برسند. مهمترین دلایل شکلگیری ابر تورم عبارتند از:
۱. کسری بودجه و چاپ پول گسترده
یکی از مهمترین دلایل وقوع ابر تورم،چاپ پول در مقیاس بسیار گسترده بدون پشتوانه واقعی است. چاپ پول به تنهایی کافی نیست؛ بلکه گستردگی و بیرویه بودن آن، کلید اصلی این بحران است. پیتر برنهولز، اقتصاددان سوئیسی، در کتاب «رژیمهای پولی و تورم» بررسی ۲۹ مورد ابر تورم در تاریخ را انجام داده است؛ او نشان میدهد که در دستکم ۲۵ مورد،کسری بودجه و چاپ بیرویه پول عامل اصلی بوده است.
۲. شوک عرضه
افت تولید و رکود در بخش صنعت و کشاورزی باعث تضعیف سمت عرضه کالا میشود. این کاهش عرضه به تنهایی میتواند تورم را افزایش دهد، اما زمانی که با چاپ پول بیرویه همراه شود، اثر آن چندین برابر میشود و فشار بر اقتصاد را شدیدتر میکند.
۳. بحران اعتماد عمومی و انتظارات تورمی
دولتها معمولاً با سیاستهای پولی و مالی سعی در کنترل تورم دارند، اما اگر مردم به سیستم اعتماد نداشته باشند، این سیاستها کارایی لازم را نخواهند داشت.بیاعتمادی مصرفکنندگان و تولیدکنندگان باعث میشود رفتارهای تورمی تشدید شده و فشار بر پول ملی افزایش یابد.
۴. شوکهای سیاسی و تحریمهای خارجی
در کشورهایی مانند ایران، مسائل سیاسی و تحریمهای بینالمللی تأثیر مستقیم بر تولید، صادرات و درآمد دولت دارند. تحریمها میتوانند صنایع صادراتمحور و منابع درآمدی دولت را محدود کنند و فشار تورمی را تشدید نمایند. معمولاً ابر تورم در شرایطی شکل میگیرد که ترکیبی از کسری بودجه، شوک عرضه، بیاعتمادی عمومی و فشار تحریمها همزمان رخ دهد.
چرخهای که تورم مزمن را به ابر تورم تبدیل میکند
تورم مزمن الزاماً به ابر تورم منجر نمیشود، مگر اینکه یک چرخه خودتقویتشونده ایجاد شود که شامل بیاعتمادی مردم و ورشکستگی دولت باشد. این چرخه به صورت زیر عمل میکند:
فرار از پول ملی:مردم برای حفظ ارزش داراییهای خود، پول ملی را به داراییهای غیرمولد مانند طلا، ارز خارجی یا زمین تبدیل میکنند. این امر نقدینگی را از چرخه تولید خارج میکند.
کاهش درآمد دولت:تحریمها و ضعف صنایع داخلی باعث کاهش فروش نفت و درآمد مالیاتی دولت میشود.
وابستگی بانک مرکزی به دولت:در شرایط ابر تورم، بانک مرکزی غالباً مستقل نیست و مجبور به چاپ پول برای تامین کسری بودجه دولت میشود.
این چرخه باعث میشود تورم مزمن به ابر تورم تبدیل شود و اقتصاد وارد مرحلهای شود که کنترل آن بسیار دشوار است.
چرا دولتها سعی در کنترل فوری تورم ندارند؟
چاپ پول تأثیر فوری ندارد و در کوتاهمدت به دولت اجازه میدهد هزینههای خود را پوشش دهد، اما در بلندمدت باعث افزایش تورم میشود. به همین دلیل، اقتصاددانان به تورم لقب«مالیات پنهان»دادهاند؛ زیرا هزینههای دولت به جای آنکه از طریق مالیات مستقیم از مردم اخذ شود، به صورت افزایش قیمتها بر دوش مردم تحمیل میشود.
در مقابل،سیاستهای انقباضی و توقف چاپ پول در کوتاهمدت فشار شدیدی به دولت و مردم وارد میکند، از جمله:
رکود اقتصادی
افزایش بیکاری
اعتراضات اجتماعی
به همین دلیل دولتها معمولاً ترجیح میدهند چالشهای کوتاهمدت خود را به مردم منتقل کنند و بحرانها را به زمان بعد موکول کنند.
چرخه خودتقویتشونده ابر تورم
در شرایط تورم شدید، مردم:
پول نقد خود را سریعاً خرج میکنند
نقدینگی را به داراییهای غیرمولد تبدیل میکنند
این رفتار باعث افزایش سرعت گردش پول و فشار بیشتر بر سمت تقاضا میشود.
همچنین،اثر تانزی باعث میشود که درآمد مالیاتی دولت به دلیل کاهش ارزش پول، کمتر شود. این کاهش درآمد، نیاز به چاپ پول جدید را افزایش داده و چرخه تورم را خود تقویت میکند.
راهکارهای مهار ابر تورم
تجربه تاریخی نشان داده که کنترل دستوری قیمتها یا برخورد قانونی با دلالان چندان مؤثر نیست. راهکارهای مؤثر شامل موارد زیر است:
توقف چاپ پول:مهمترین و ابتداییترین اقدام برای مهار ابر تورم.
اصلاح پولی:معرفی پول جدید با پشتوانه واقعی، مانند تجربه آلمان در سال ۱۹۲۳.
اصلاح بودجه:کاهش کسری بودجه دولت و کنترل هزینهها.
استفاده از ارز خارجی به عنوان جایگزین پول ملی:تجربه بولیوی در سال ۱۹۸۵ نشان داد که جایگزینی ارز خارجی میتواند تورم سالانه بیش از ۱۰۰۰ درصد را به ۱۰ درصد کاهش دهد.
این اقدامات به تنهایی کافی نیستند؛ ترکیبی از توقف چاپ پول، اصلاح بودجه و بازسازی اعتماد عمومی برای مهار ابر تورم ضروری است.
ریسک ابر تورم در ایران
برای بررسی احتمال وقوع ابر تورم در یک کشور، شاخصهای زیر مدنظر هستند:
کسری بودجه و چاپ پول گسترده
فروپاشی بازار اوراق و کاهش اعتماد سرمایهگذاران
سقوط ارزش پول و شکلگیری انتظارات تورمی
فرار از پول ملی و سرمایهگذاری در داراییهای غیرمولد
شتاب گرفتن افزایش قیمتها
ناکارآمدی نهادهای دولتی و عدم استقلال بانک مرکزی
ایران سالهاست کسری بودجه عمیق داشته و تحریمها و شوکهای سیاسی میتوانند این وضعیت را تشدید کنند. بحران انرژی ناشی از قیمتگذاری دستوری و کمبود سرمایهگذاری در صنایع، ضعف نهادی و محدودیت دسترسی به منابع خارجی، فشار تورم را افزایش میدهد.
در عین حال،درآمد نفتی و امکان توافق با غرب برای رفع تحریمها میتواند فرصتهایی برای کاهش ریسک ابر تورم ایجاد کند.
جمعبندی
ابر تورم شرایطی است که نرخ تورم ماهانه از ۵۰ درصد فراتر رود و با تورم مزمن سالانه متفاوت است.کسری بودجه، چاپ پول گسترده، تحریمهای خارجی، شوک عرضه و بیاعتمادی عمومی عوامل اصلی آن هستند. وضعیت اقتصادی ایران در مسیر مشابه بسیاری از کشورهایی است که در گذشته ابر تورم را تجربه کردهاند.
برای پیشگیری از بحران، مسئولان باید:
چاپ پول را متوقف کنند
کسری بودجه را کنترل و اصلاح نمایند
اعتماد عمومی را بازسازی کنند
اصلاحات ساختاری در صنایع و بانک مرکزی انجام دهند
توافقهای بینالمللی برای رفع تحریمها را جدی بگیرند
بدون اجرای این اقدامات، ریسک وقوع ابر تورم در سالهای آینده برای ایران بسیار جدی است.