۸ ریسک رایج در بازار بورس که باید از آن اجتناب کنید!

خبر خوب این است که این دسته از ریسک ها قابل کنترل هستند. در ادامه، ۸ ریسک رایج را که می توان از آن ها اجتناب کرد بررسی می کنیم. برای هر کدام نشانه های هشدار و راه اجتناب را می آوریم. ریسک هایی را هم که نمی توان از آن ها فرار کرد جدا کرده ایم تا مرز این دو روشن باشد.

ریسک در بورس یعنی چه و کدام ریسک ها واقعا قابل اجتناب هستند؟

ریسک در بورس یعنی احتمال اینکه بازده واقعی سرمایه گذاری با بازده مورد انتظار شما فاصله داشته باشد. این فاصله می تواند مثبت یا منفی باشد. اما چیزی که سرمایه گذار را آزار می دهد سمت منفی آن است، یعنی زیان.
همه ریسک ها را نمی توان حذف کرد. برخی ریسک ها با تصمیم درست کاملا قابل اجتناب هستند. برخی دیگر فقط قابل مدیریت هستند.

ریسک سیستماتیک و غیرسیستماتیک به زبان ساده

ریسک سیستماتیک (Systematic Risk) ریسکی است که کل بازار را تحت تاثیر قرار می دهد. تورم، جهش نرخ ارز، افزایش نرخ بهره و تنش های سیاسی از این نوع هستند. وقتی چنین اتفاقی رخ می دهد، تقریبا همه سهم ها آسیب می بینند. به همین دلیل به آن «ریسک بازار» هم می گویند.
ریسک غیرسیستماتیک (Unsystematic Risk) به یک شرکت یا یک صنعت خاص مربوط است. زیان سنگین یک شرکت، تغییر مدیریت، یا تغییر قیمت گذاری در یک صنعت مشخص نمونه هایی از آن هستند.
درباره نقش تنوع بخشی (Diversification) در کاهش این دو نوع ریسک، منابع آموزشی گاهی حرف های متفاوتی می زنند. جمع بندی دقیق تر این است:

اگر فقط تعداد سهم های سبد را زیاد کنید، ریسک غیرسیستماتیک کاهش پیدا می کند، اما ریسک سیستماتیک تقریبا دست نخورده باقی می ماند. وقتی کل بازار افت می کند، سبد متنوع سهام هم افت می کند.

اگر سرمایه را بین کلاس های مختلف دارایی تقسیم کنید (مثلا سهام، صندوق درآمد ثابت و طلا)، ریسک سیستماتیک حذف نمی شود. اما اثر آن بر کل دارایی شما کمتر می شود.

ریسکی که بازار می سازد، ریسکی که خودمان می سازیم

یک تقسیم بندی کاربردی تر هم وجود دارد. بعضی ریسک ها را بازار به شما تحمیل می کند. بعضی دیگر را خودتان با تصمیم هایتان می سازید.
برای مثال، افت کل بازار بعد از یک شوک سیاسی دست شما نیست. اما اینکه در آن روز کل دارایی تان در یک سهم کم حجم بازار پایه باشد، نتیجه انتخاب خودتان است.
هر ۸ ریسکی که در ادامه می آید از نوع دوم هستند، یعنی ریسک هایی که خودمان می سازیم. برای همین با تصمیم درست می توان از آن ها اجتناب کرد.

۸ ریسک رایج بورس که باید از آن اجتناب کنید

۱. ریسک تمرکز؛ وقتی همه سرمایه در یک سهم است

ریسک تمرکز یعنی بخش بزرگی از سرمایه در یک سهم، یک صنعت یا یک بازار خاص (مثل بازار پایه) قرار بگیرد. در این حالت یک خبر بد درباره همان شرکت یا صنعت می تواند کل سبد را زمین بزند.
نشانه های هشدار:

یک سهم بیش از یک سوم سبد شما را تشکیل می دهد.

همه سهم های سبد از یک صنعت هستند، مثلا همه پتروشیمی یا همه خودرویی.

بخش قابل توجهی از سبد در نمادهای بازار پایه است.

مثال فرضی: دو سرمایه گذار هر کدام ۱۰۰ میلیون تومان دارند.

نفر اول همه پول را در یک سهم می گذارد. آن سهم ۴۰ درصد افت می کند. دارایی او به ۶۰ میلیون تومان می رسد.

نفر دوم پول را به طور مساوی بین ۸ سهم از صنعت های مختلف تقسیم می کند، یعنی هر سهم ۱۲.۵ میلیون تومان. همان سهم در سبد او هم ۴۰ درصد افت می کند. زیان او ۵ میلیون تومان است، یعنی ۵ درصد کل سبد.

این مثال فرض می کند بقیه سهم ها ثابت مانده اند. در افت کلی بازار، هر دو نفر زیان بیشتری خواهند داشت.
راه اجتناب: برای خودتان یک سقف وزنی مشخص تعیین کنید. هم برای هر سهم و هم برای هر صنعت. این سقف عدد جهانی ندارد و به میزان تحمل ریسک شما بستگی دارد. اما هر سقفی که از قبل تعیین شده باشد، بهتر از نداشتن سقف است. این کار بخشی از مدیریت سرمایه است: تصمیم اینکه چه سهمی از دارایی وارد هر موقعیت شود.

۲. ریسک نقدشوندگی؛ گیر افتادن در صف فروش

ریسک نقدشوندگی (Liquidity Risk) یعنی نتوانید سهم را در زمان دلخواه و نزدیک به قیمت بازار بفروشید. این ریسک در سهم های کم حجم و در روزهای پرهیجان بازار بیشتر می شود.
در بورس ایران، دامنه نوسان این ریسک را تشدید می کند. دامنه نوسان سقف و کفی است که قیمت یک سهم در هر روز معاملاتی نمی تواند از آن عبور کند.
وقتی خبر منفی منتشر می شود، قیمت نمی تواند در یک روز به قیمت تعادلی جدید برسد. سهم به کف دامنه می رسد و صف فروش تشکیل می شود. اگر خریدار نباشد، شما فقط در صف منتظر می مانید.
پس دامنه نوسان جلوی زیان را نمی گیرد. فقط آن را در چند روز پخش می کند. تجربه دوره هایی که محدودیت دامنه نوسان سخت تر شد هم همین را نشان داد: ریزش قیمت ها کند شد، اما معاملات به رکود رفت و صف نشینی سهامداران بیشتر شد.
نکته مهم درباره بازار پایه: اگر سهمی در بازار پایه سه روز معاملاتی پشت سر هم صف خرید یا فروش داشته باشد، دامنه نوسان آن در روز چهارم به طور خودکار بازتر می شود تا قیمت به تعادل برسد. یعنی افت قیمت در روز چهارم می تواند شدیدتر باشد.
درصدهای دامنه نوسان چند بار تغییر کرده اند. عدد فعلی را از اطلاعیه های سازمان بورس یا فرابورس بررسی کنید.
نشانه های هشدار:

حجم معاملات روزانه سهم نسبت به میانگین ماه های گذشته بسیار پایین است.

سهم مرتب صف خرید یا صف فروش دارد و کمتر در حالت عادی معامله می شود.

فاصله بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش زیاد است.

راه اجتناب: پیش از خرید، میانگین حجم معاملات سهم را با حجم سفارش خودتان مقایسه کنید. اگر برای فروش سهمتان به چند روز معامله نیاز دارید، آن سهم برای حجم سرمایه شما کم نقدشونده است. سهم های کم حجم را فقط به اندازه بخش کوچکی از سبد بخرید. ابزارهایی مثل اندیکاتور حجم معاملات هم برای بررسی روند حجم مفید هستند.

۳. ریسک توقف و تعلیق نماد

نماد یک شرکت ممکن است به دلایل مختلفی متوقف شود. انتشار اطلاعات بااهمیت، برگزاری مجمع، افزایش سرمایه، یا تخلف در افشای اطلاعات از جمله این دلایل هستند. در این مدت پول شما قفل است و نمی توانید سهم را بفروشید.
خطر اصلی در زمان بازگشایی است. طبق مقررات، نمادی که به دلیل اطلاعات بااهمیت متوقف شده، بعد از بازگشایی مشمول دامنه نوسان نمی شود و با حراج قیمت گذاری می شود.
برای مثال، در اطلاعیه های بورس اوراق بهادار تهران دیده می شود که بعد از افشای اطلاعات بااهمیت گروه الف، نماد روز معاملاتی بعد به صورت حراج ناپیوسته و بدون محدودیت دامنه نوسان باز می شود. اگر خبر منفی باشد، افت قیمت در همان یک روز می تواند از دامنه نوسان معمول بسیار بیشتر باشد.
نشانه های هشدار:

شرکت گزارش های مالی را با تاخیر در کدال منتشر می کند.

نماد در فهرست هشدار سازمان بورس قرار گرفته است.

اخبار مبهمی درباره افزایش سرمایه یا مجمع پرتنش منتشر شده است.

راه اجتناب: پیش از خرید، سابقه اطلاعیه های شرکت را در کدال بررسی کنید. تاریخ مجامع و تصمیم های مهم پیش رو را هم بشناسید. اگر قصد دارید سهمی را نزدیک به یک رویداد مهم نگه دارید، بدانید که با ریسک بازگشایی بدون دامنه روبه رو هستید.

۴. ریسک اهرم؛ خرید اعتباری و سرمایه گذاری با پول قرضی

اهرم (Leverage) یعنی خرید سهام با پولی بیشتر از سرمایه خودتان. اعتبار کارگزاری، وام بانکی یا قرض از اطرافیان همه نوعی اهرم هستند. اهرم سود را بزرگ می کند، اما زیان را هم به همان نسبت بزرگ می کند. هزینه پول قرضی هم جدا از سود و زیان پرداخت می شود.
مثال فرضی: شما ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه دارید و ۱۰۰ میلیون تومان هم اعتبار می گیرید. با ۲۰۰ میلیون تومان سهم می خرید.

سهم ۲۰ درصد افت می کند و ارزش سبد به ۱۶۰ میلیون تومان می رسد.

۱۰۰ میلیون تومان آن بدهی است. پس دارایی خالص شما ۶۰ میلیون تومان است.

افت ۲۰ درصدی سهم، ۴۰ درصد از سرمایه شخصی شما را از بین برده است. هزینه سود اعتبار هم هنوز اضافه نشده است.

این ساز و کار در همه بازارها یکسان است. در بازارهای مشتقه با مفهوم مشابهی به نام لوریج در فارکس سروکار دارید.
نهادهای ناظر بازار سرمایه در کشورهای دیگر هم درباره خطرات خرید اعتباری به سرمایه گذاران خرد هشدار رسمی داده اند. برای نمونه، کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) در این زمینه بولتن آموزشی منتشر کرده است.
راه اجتناب:

اگر تازه کار هستید، از اعتبار کارگزاری استفاده نکنید.

اگر از اهرم استفاده می کنید، پیش از خرید حساب کنید با چند درصد افت سهم، کارگزاری اعتبار را تسویه می کند یا شما مجبور به فروش می شوید.

نرخ سود اعتبار را از کارگزاری خود بپرسید و در محاسبه سود مورد انتظار لحاظ کنید.

قاعده ساده و مهم: پولی را وارد بورس کنید که در کوتاه مدت به آن نیاز ندارید.

۵. ریسک خرید سهم ضعیف از نظر بنیادی

قیمت پایین یک سهم به معنای ارزان بودن آن نیست. سهم شرکتی که سال ها زیان می دهد یا بدهی سنگین دارد، می تواند باز هم ارزان تر شود.
پیش از خرید، معیارهای عینی زیر را بررسی کنید. این معیارها با اطلاعات کدال و صورت های مالی قابل بررسی هستند.
زیان انباشته: اگر زیان انباشته شرکت بزرگ باشد، ماده ۱۴۱ اصلاحیه قانون تجارت وارد عمل می شود. طبق این ماده، اگر به دلیل زیان دست کم نصف سرمایه شرکت از بین برود، هیئت مدیره باید مجمع عمومی فوق العاده را دعوت کند. مجمع درباره انحلال شرکت یا ادامه فعالیت تصمیم می گیرد. اگر شرکت منحل نشود، باید سرمایه را به میزان سرمایه موجود کاهش دهد. این وضعیت برای سهامدار معمولا خبر خوبی نیست.
اظهار نظر حسابرس: گزارش حسابرس با اظهار نظر «مشروط»، «مردود» یا «عدم اظهار نظر» نشانه هشدار جدی است. نهادهای آموزش مالی، مثل نهاد آموزش مالی هنگ کنگ (IFEC)، همین موارد را از نشانه های سهم پرخطر می دانند.
بدهی: نسبت بدهی شرکت را با شرکت های هم صنعت مقایسه کنید. بدهی بسیار بالاتر از همتایان یعنی شرکت نسبت به افزایش نرخ بهره آسیب پذیرتر است.
سهامداری متمرکز و نوسان غیرعادی: سهمی که سهام شناور کمی دارد و قیمتش در مدت کوتاه چند برابر شده، ممکن است تحت تاثیر معاملات هدایت شده باشد.
نسبت P/E: نسبت قیمت به سود هر سهم (P/E) خیلی بالا یعنی بازار انتظار رشد زیادی دارد. اگر این انتظار برآورده نشود، قیمت ممکن است به شدت اصلاح شود. P/E منفی هم یعنی شرکت زیان ده است.
راه اجتناب: این بررسی ها بخشی از تحلیل بنیادی هستند. حتی اگر تحلیلگر حرفه ای نیستید، بررسی همین چند معیار جلوی بسیاری از خریدهای پرخطر را می گیرد.

۶. ریسک تصمیم بر اساس سیگنال، شایعه و کانال ها

خرید و فروش بر اساس پیام کانال ها، گروه ها یا شایعه، یکی از رایج ترین مسیرهای زیان در بورس است. سه مشکل اصلی در این روش وجود دارد:

تضاد منافع: کسی که سیگنال خرید می دهد ممکن است خودش پیش تر سهم را خریده باشد و به دنبال فروش آن به شما باشد. این الگو در ادبیات بازار به «پامپ و دامپ» (Pump and Dump) معروف است.

دیر رسیدن خبر: وقتی یک خبر به کانال های عمومی می رسد، اغلب پیش تر در قیمت لحاظ شده است.

نبود مسئولیت: اگر سیگنال اشتباه باشد، زیان فقط برای شماست.

راه اجتناب: هر خبری درباره یک شرکت را در منبع رسمی، یعنی کدال، بررسی کنید. اگر خبری در کدال نیست، آن را شایعه در نظر بگیرید. اگر دنبال مشاوره هستید، از مشاوران و نهادهای دارای مجوز سازمان بورس کمک بگیرید.

۷. ریسک رفتاری؛ هیجان، صف نشینی و تعصب به سهم

بسیاری از زیان ها نه از کمبود اطلاعات، بلکه از تصمیم های احساسی می آیند. چند سوگیری رفتاری رایج در بورس عبارت اند از:
ترس از جا ماندن (FOMO): وقتی بازار یا یک سهم چند روز پشت سر هم صف خرید دارد، بسیاری از سرمایه گذاران بدون تحلیل وارد صف می شوند. این ورودها اغلب نزدیک به سقف قیمت انجام می شود. برای آشنایی بیشتر با این سوگیری، مطلب فومو را بخوانید.
زیان گریزی: سرمایه گذار سهم زیان ده را به امید برگشت قیمت نگه می دارد، اما سهم سودده را زود می فروشد. نتیجه این است که سبد به تدریج پر از سهم های ضعیف می شود.
تعصب به سهم: دلبستگی به یک شرکت باعث می شود اخبار منفی نادیده گرفته شود.
اطمینان بیش از حد: چند معامله موفق در بازار صعودی ممکن است این تصور را ایجاد کند که مهارت بالایی دارید. در حالی که سود ممکن است نتیجه روند کلی بازار بوده باشد.
راه اجتناب:

پیش از هر خرید، دلیل خرید و شرایط خروج را بنویسید.

معاملات خود را در یک ژورنال معاملاتی ثبت کنید تا الگوهای تکرارشونده رفتاری خود را ببینید.

برای شناخت عمیق تر این سوگیری ها، روانشناسی معامله گری نقطه شروع خوبی است.

۸. ریسک معامله بیش از حد و تلاش برای زمان بندی بازار

خرید و فروش مکرر دو هزینه دارد که اغلب دیده نمی شود: کارمزد معاملات و از دست دادن روزهای پربازده بازار.
مثال فرضی: فرض کنید مجموع کارمزد هر بار خرید و فروش (یک رفت و برگشت) حدود ۱ درصد ارزش معامله باشد. این عدد فرضی است و نرخ واقعی را باید از جدول کارمزد کارگزاری خود بگیرید. اگر در طول سال ۲۰ بار کل سرمایه را خرید و فروش کنید، حدود ۲۰ درصد سرمایه اولیه فقط صرف کارمزد شده است، بدون در نظر گرفتن اثر مرکب. یعنی پیش از اینکه سودی بسازید، باید این ۲۰ درصد را جبران کنید.
تلاش برای پیش بینی سقف و کف بازار هم حتی برای حرفه ای ها دشوار است. سرمایه گذاری که بعد از هر افت از بازار خارج می شود، معمولا بازگشت های سریع را از دست می دهد.
نوسان گیری کوتاه مدت روشی است که به مهارت، زمان و برنامه دقیق نیاز دارد. برای سرمایه گذار پاره وقت معمولا پرریسک ترین روش است. این الگو در بازارهای دیگر با نام اورترید شناخته می شود.
راه اجتناب: برای سرمایه گذاری خود افق زمانی مشخص تعریف کنید. عملکرد سبد را به صورت دوره ای (مثلا فصلی) بررسی کنید، نه هر ساعت. اگر هم می خواهید فعال معامله کنید، داشتن یک تریدینگ پلن مکتوب ضروری است.

ریسک هایی که نمی توان از آن ها اجتناب کرد، اما می توان مدیریتشان کرد

چهار ریسک کلان زیر روی کل بازار سهام ایران اثر می گذارند و هیچ سرمایه گذاری نمی تواند آن ها را حذف کند. هدف درباره آن ها مدیریت است، نه اجتناب.
ریسک تورم: تورم بالا هزینه تولید شرکت ها را افزایش می دهد. در شرایط رکود تورمی، قدرت خرید مصرف کنندگان کاهش می یابد و فروش شرکت ها آسیب می بیند. شدت این اثر در اقتصادی مثل ایران بیشتر است؛ مطلب ابرتورم در ایران این زمینه را بیشتر توضیح می دهد.
ریسک نرخ ارز: نوسان نرخ ارز بر شرکت ها اثر متفاوتی دارد. شرکت های صادرات محور ممکن است از رشد نرخ ارز سود ببرند. شرکت هایی که مواد اولیه را وارد می کنند و محصولشان قیمت گذاری دستوری دارد، معمولا آسیب می بینند، چون نمی توانند افزایش هزینه را به قیمت فروش منتقل کنند.
ریسک نرخ بهره: وقتی نرخ سود بانکی و اوراق بالا می رود، بخشی از نقدینگی از بورس به سمت سرمایه گذاری های کم ریسک تر می رود. هزینه مالی شرکت های بدهکار هم بیشتر می شود. رابطه این دو متغیر در مطلب نسبت نرخ بهره و تورم توضیح داده شده است.
ریسک سیاسی: تغییر دولت، تحریم، توافق یا تنش بین المللی و تصمیم های ناگهانی سیاست گذار در این دسته قرار می گیرند.
ابزار اصلی مدیریت این ریسک ها، تخصیص دارایی است. یعنی تقسیم کل سرمایه بین بورس و دارایی های دیگر بر اساس هدف و تحمل ریسک. در داخل بازار سهام هم انتخاب صنعت های متنوع با واکنش متفاوت به این متغیرها کمک می کند. مثلا ترکیب صنعت های صادرات محور با صنعت های داخلی، باعث می شود همه سبد به یک شکل به تغییر نرخ ارز واکنش نشان ندهد.

چرا حد ضرر در بورس ایران همیشه نجات دهنده نیست؟

حد ضرر (Stop Loss) قیمتی است که از قبل تعیین می کنید تا اگر سهم به آن رسید، از معامله خارج شوید. ابزار ارزشمندی برای مدیریت ریسک است. اما در بورس ایران محدودیت هایی دارد که باید بشناسید.
نوع سفارش در هسته معاملاتی: در هسته معاملاتی بورس ایران، نوع سفارش فعال سفارش محدود (Limit Order) است. یعنی شما قیمت را تعیین می کنید و معامله فقط در همان قیمت انجام می شود. (برای آشنایی با انواع سفارش در بازارهای دیگر، مطلب تفاوت بای لیمیت و بای استاپ را ببینید.)
سفارش شرطی امکان کارگزاری است، نه بورس: برخی سامانه های معاملاتی کارگزاری ها امکان «سفارش شرطی» دارند. این امکان در همه کارگزاری ها یکسان نیست. نحوه اجرای آن هم با تصور رایج فرق دارد. برای مثال، در یکی از این سامانه ها وقتی قیمت به حد ضرر می رسد، سفارش فروش با بهترین قیمت تقاضای موجود ارسال می شود. این قیمت می تواند با قیمت حد ضرر شما تفاوت داشته باشد.
در صف فروش، حد ضرر اجرا نمی شود: این مهم ترین نکته است. وقتی سهم در کف دامنه نوسان با صف فروش قفل شده و خریداری وجود ندارد، هیچ سفارش فروشی اجرا نمی شود. حتی اگر حد ضرر داشته باشید. در بازگشایی بدون دامنه بعد از توقف نماد هم، قیمت ممکن است مستقیما زیر حد ضرر شما باز شود.
نتیجه عملی:

حد ضرر را جایگزین انتخاب درست سهم و کنترل اندازه موقعیت نکنید.

در سهم های کم نقدشونده، به حد ضرر به عنوان تنها ابزار حفاظتی تکیه نکنید.

پیش از استفاده از سفارش شرطی، نحوه اجرای آن را در راهنمای کارگزاری خود بخوانید.

چک لیست ۸ سوالی قبل از خرید هر سهم

برای بازارهای دیگر هم یک نسخه مشابه در چک لیست معاملاتی پیش از ورود به هر معامله آمده است.

کدام ریسک برای شما مهم تر است؟

اهمیت هر ریسک به نوع سرمایه گذار بستگی دارد. تحمل ریسک هر فرد به سن، هدف مالی، تجربه و وضعیت مالی او وابسته است.
سرمایه گذار محافظه کار اولویتش حفظ سرمایه است. برای او ریسک اهرم و ریسک تمرکز از همه مهم تر هستند. سهم بیشتری از دارایی او معمولا در صندوق های درآمد ثابت یا اوراق قرار می گیرد.
سرمایه گذار متعادل به دنبال رشد سرمایه در بلندمدت است. برای او ریسک ضعف بنیادی و ریسک رفتاری اهمیت بیشتری دارند، چون سبدش را برای سال ها نگه می دارد.
سرمایه گذار تهاجمی

صندوق سهامی ریسک افت کلی بازار را حذف نمی کند. تفاوت اصلی آن کاهش ریسک های قابل اجتناب، مثل تمرکز و تصمیم های احساسی، است. پیش از انتخاب هر صندوق، عملکرد گذشته، هزینه ها و نوع دارایی های آن را بررسی کنید.

سوالات متداول

جمع بندی

۸ ریسکی که بررسی شد، یعنی تمرکز، نقدشوندگی، توقف نماد، اهرم، ضعف بنیادی، سیگنال و شایعه، سوگیری رفتاری و معامله بیش از حد، همگی نتیجه تصمیم های خود سرمایه گذار هستند. به همین دلیل با انضباط و بررسی پیش از خرید قابل اجتناب هستند.
ریسک های کلان مثل تورم، نرخ ارز و تنش های سیاسی هم حذف نمی شوند، اما با تخصیص درست دارایی قابل مدیریت هستند. معیار تصمیم ساده است: پیش از هر خرید، چک لیست ۸ سوالی را مرور کنید.

منابع

آموزش نحوه تعیین دامنه نوسان در بورس، فرابورس و بازار پایه | خانه سرمایه

نوع سفارش در معاملات آنلاین بورس ایران | خانه سرمایه

انواع سفارش و حد ضرر در مفیدتریدر | مفید

اطلاعیه توقف نماد و بازگشایی بدون دامنه نوسان | نبض بورس به نقل از کدال

اثر محدودیت دامنه نوسان بر معاملات | اکوایران

Learning more about investing in stocks | IFEC

Sound Practices for Investment Risk Education | IOSCO