اگر برای پیدا کردن «انواع اختیار معامله» چند منبع را خوانده باشید، احتمالا با پاسخ های متفاوتی روبه رو شده اید. یک منبع از دو نوع اختیار خرید و اختیار فروش نام می برد. منبع دیگر از اروپایی و آمریکایی می گوید و منبع سوم چهار موقعیت لانگ و شورت را «انواع» می داند.
همه این پاسخ ها بخشی از واقعیت هستند. اختیار معامله یک دسته بندی واحد ندارد و هر قرارداد را می توان با چند معیار مستقل توصیف کرد. در این مقاله ابتدا این معیارها را کنار هم می بینید. سپس هر معیار را با مثال هایی از بورس اوراق بهادار تهران و بورس کالای ایران بررسی می کنیم، تا در پایان بتوانید هر قرارداد واقعی در تابلو معاملات را دقیق بشناسید.
قرارداد اختیار معامله به زبان ساده
قرارداد اختیار معامله (Option) قراردادی است که به خریدار آن حق می دهد، نه تعهد، که یک دارایی مشخص را با قیمتی از پیش تعیین شده و در تاریخی مشخص بخرد یا بفروشد. خریدار برای به دست آوردن این حق مبلغی به فروشنده می پردازد. در مقابل، فروشنده متعهد است اگر خریدار حق خود را اعمال کند، معامله را انجام دهد.
این عدم تقارن، یعنی «حق برای خریدار و تعهد برای فروشنده»، پایه همه انواع اختیار معامله و تفاوت ریسک آن ها است.
اجزای اصلی هر قرارداد اختیار
هر قرارداد اختیار معامله از این اجزا تشکیل می شود:
| جزء | معادل انگلیسی | توضیح |
|---|---|---|
| دارایی پایه | Underlying Asset | دارایی که قرارداد روی آن تعریف شده است؛ مثل سهم، سکه یا واحد صندوق |
| قیمت اعمال | Strike Price | قیمتی که خرید یا فروش در صورت اعمال با آن انجام می شود |
| تاریخ سررسید | Expiration Date | آخرین مهلت استفاده از حق |
| پریمیوم | Premium | مبلغی که خریدار برای به دست آوردن حق به فروشنده می پردازد |
| اندازه قرارداد | Contract Size | تعداد واحدهای دارایی پایه در هر قرارداد |
اندازه قرارداد در مشخصات هر نماد اعلام می شود. بنابراین اگر پریمیوم ۱۰۰ ریال و اندازه قرارداد ۱,۰۰۰ سهم باشد، بهای یک قرارداد ۱۰۰,۰۰۰ ریال است. نقش اندازه قرارداد در آپشن تا حدی شبیه نقش لات در فارکس است، چون حجم واقعی موقعیت را تعیین می کند.
تفاوت اختیار معامله با قرارداد آتی
اختیار معامله و قرارداد آتی (Futures) هر دو ابزار مشتقه هستند. با این حال، اختیار معامله زیرمجموعه قرارداد آتی نیست. تفاوت اصلی در نوع تعهد خریدار است:
| ویژگی | اختیار معامله | قرارداد آتی |
|---|---|---|
| تعهد خریدار | فقط حق دارد و الزامی به معامله ندارد | ملزم به انجام معامله است |
| تعهد فروشنده | در صورت اعمال، ملزم به معامله است | ملزم به انجام معامله است |
| پرداخت اولیه خریدار | پریمیوم که برگشت پذیر نیست | وجه تضمین |
| حداکثر زیان خریدار | محدود به پریمیوم | محدود به پریمیوم نیست |
اگر با بازارهای مشتقه کریپتو آشنا هستید، مقاله تفاوت مارجین و فیوچرز کمک می کند جایگاه قراردادهای آتی را در کنار سایر ابزارهای اهرمی بهتر ببینید.
اختیار معامله را بر چه اساسی دسته بندی می کنند؟
اختیار معامله با چند معیار مستقل دسته بندی می شود و هر قرارداد واقعی همزمان در همه این دسته ها قرار می گیرد. برای مثال، یک قرارداد می تواند همزمان «اختیار خرید، اروپایی، روی سهام، با امکان تسویه نقدی و فیزیکی و بورسی» باشد.
| معیار دسته بندی | انواع | وضعیت در ایران |
|---|---|---|
| نوع حق | اختیار خرید، اختیار فروش | هر دو فعال |
| سبک اعمال | اروپایی، آمریکایی، برمودایی | قراردادهای منتشر شده عمدتا اروپایی |
| دارایی پایه | سهام، صندوق، کالا، قرارداد آتی، شاخص، ارز | سهام، صندوق، کالا و آتی |
| روش تسویه | نقدی، فیزیکی، ترکیبی | هر سه روش وجود دارد |
| ناشر و ماهیت | استاندارد بورسی، اختیار فروش تبعی، اختیار شرکتی | استاندارد و تبعی |
| ساختار بازده | استاندارد (Vanilla)، عجیب (Exotic) | فقط استاندارد در بورس |
| محل معامله | بورسی، خارج از بورس (OTC) | بورسی |
موقعیت معاملاتی (خرید یا فروش قرارداد) و وضعیت قرارداد (در سود یا در زیان) در این جدول نیامده اند. این دو «نوع قرارداد» نیستند و هر کدام بخش جداگانه ای در ادامه مقاله دارند.
انواع اختیار معامله بر اساس نوع حق
نوع حق، پایه ای ترین معیار است و تعیین می کند خریدار قرارداد حق خرید دارد یا حق فروش. سایر دسته بندی ها روی همین دو نوع ساخته می شوند.
اختیار خرید (Call Option)
اختیار خرید به خریدار حق می دهد دارایی پایه را با قیمت اعمال بخرد. خریدار اختیار خرید معمولا انتظار افزایش قیمت دارایی پایه را دارد. در بورس تهران نام نمادهای اختیار خرید با حرف «ض» شروع می شود. برای مثال، «ضخود» اختیار خرید سهم ایران خودرو است.
مثال فرضی: فرض کنید سهمی ۲,۸۰۰ ریال قیمت دارد. شما اختیار خریدی با قیمت اعمال ۳,۰۰۰ ریال، پریمیوم ۱۵۰ ریال و اندازه قرارداد ۱,۰۰۰ سهم می خرید. هزینه شما ۱۵۰,۰۰۰ ریال و نقطه سربه سر ۳,۱۵۰ ریال است. در این محاسبه کارمزدها لحاظ نشده اند.
| قیمت سهم در سررسید | ارزش ذاتی قرارداد | سود یا زیان خالص خریدار |
|---|---|---|
| ۳,۵۰۰ ریال | ۵۰۰,۰۰۰ ریال | ۳۵۰,۰۰۰ ریال سود |
| ۳,۱۰۰ ریال | ۱۰۰,۰۰۰ ریال | ۵۰,۰۰۰ ریال زیان |
| ۲,۹۰۰ ریال | صفر | ۱۵۰,۰۰۰ ریال زیان |
در ردیف دوم قرارداد ارزش ذاتی دارد، اما خریدار همچنان در زیان است، چون ارزش ذاتی کمتر از پریمیوم پرداخت شده است. این نکته نشان می دهد «در سود بودن» قرارداد با سودده بودن معامله یکی نیست.
اختیار فروش (Put Option)
اختیار فروش به خریدار حق می دهد دارایی پایه را با قیمت اعمال بفروشد. نمادهای اختیار فروش در بورس تهران با حرف «ط» شروع می شوند و «طفولا» نمونه ای از اختیار فروش فولاد است. مهم ترین کاربرد اختیار فروش، پوشش ریسک کاهش قیمت سهمی است که در پرتفوی دارید.
مثال فرضی پوشش ریسک: شما ۱,۰۰۰ سهم با قیمت ۵,۰۰۰ ریال دارید. برای محافظت از این سهم، اختیار فروشی با قیمت اعمال ۴,۸۰۰ ریال و پریمیوم ۱۲۰ ریال می خرید که ۱۲۰,۰۰۰ ریال هزینه دارد.
اگر قیمت به ۴,۰۰۰ ریال برسد، سهم شما ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال زیان می کند. اختیار فروش ۸۰۰,۰۰۰ ریال ارزش ذاتی پیدا می کند. زیان خالص شما با احتساب پریمیوم ۳۲۰,۰۰۰ ریال می شود، در حالی که بدون پوشش ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال بود.
اگر قیمت به ۵,۵۰۰ ریال برسد، اختیار فروش بی ارزش می شود. سود خالص شما ۳۸۰,۰۰۰ ریال است، یعنی ۵۰۰,۰۰۰ ریال سود سهم منهای پریمیوم.
این سازوکار شبیه بیمه است. هزینه ای قطعی می پردازید تا زیان احتمالی محدود شود. منطق کلی این کار در مقاله هج کردن در فارکس هم با ابزارهای دیگر توضیح داده شده است.
مقایسه اختیار خرید و اختیار فروش
| ویژگی | اختیار خرید | اختیار فروش |
|---|---|---|
| حق خریدار | خرید دارایی پایه با قیمت اعمال | فروش دارایی پایه با قیمت اعمال |
| انتظار معمول خریدار | افزایش قیمت | کاهش قیمت یا نیاز به پوشش ریسک |
| حرف اول نماد در بورس تهران | ض | ط |
| حداکثر زیان خریدار | پریمیوم | پریمیوم |
| حداکثر زیان فروشنده بدون پوشش | از نظر تئوری نامحدود | تا قیمت اعمال منهای پریمیوم |
انواع اختیار معامله بر اساس سبک اعمال
سبک اعمال مشخص می کند خریدار در چه زمانی می تواند از حق خود استفاده کند. این ویژگی روی ارزش قرارداد و انعطاف استراتژی ها اثر مستقیم دارد.
سبک اروپایی
در سبک اروپایی (European Style)، قرارداد فقط در تاریخ سررسید قابل اعمال است. خریدار پیش از سررسید نمی تواند اعمال کند، اما می تواند قرارداد را در بازار بفروشد و از موقعیت خارج شود.
سبک آمریکایی
در سبک آمریکایی (American Style)، خریدار می تواند در هر زمانی تا سررسید قرارداد را اعمال کند. به دلیل همین انعطاف بیشتر، ارزش این قرارداد در شرایط یکسان کمتر از نمونه اروپایی آن نیست.
سبک برمودایی
سبک برمودایی (Bermudan Style) حالتی میان دو سبک قبلی است. دارنده قرارداد علاوه بر سررسید نهایی، در چند تاریخ از پیش تعیین شده در طول عمر قرارداد هم می تواند اعمال کند. این سبک بیشتر در قراردادهای خارج از بورس و ابزارهای ساختاریافته دیده می شود.
سبک اعمال در بورس ایران چگونه است؟
قراردادهای اختیار معامله ای که در بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس و بورس کالای ایران منتشر شده اند، عمدتا به سبک اروپایی اعمال می شوند. نمونه آن اطلاعیه انتشار اختیار خرید و فروش «وتجارت» است که سبک اعمال را اروپایی اعلام کرده است. در بورس کالای ایران هم سبک اعمال مشابه مدل اروپایی است و اعمال فقط در سررسید ممکن است.
منابع آموزشی در این مورد با قطعیت یکسانی صحبت نمی کنند. برخی اعمال در ایران را «صرفا» اروپایی می دانند و برخی دیگر از عبارت «معمولا» یا «بیشتر» استفاده می کنند. معیار قطعی برای هر نماد، برگه مشخصات همان قرارداد است که بورس منتشر می کند. پیش از معامله، سبک اعمال را از همان برگه بررسی کنید.
نتیجه عملی سبک اروپایی این است که در بازار ایران، راه اصلی خروج پیش از سررسید فروش قرارداد در بازار است، نه اعمال آن. به همین دلیل نقدشوندگی نماد اهمیت زیادی دارد.
انواع اختیار معامله بر اساس دارایی پایه
دارایی پایه تعیین می کند ارزش قرارداد به تغییر قیمت چه چیزی وابسته است. در بازار ایران، قراردادها روی سهام، صندوق، کالا و قرارداد آتی تعریف شده اند.
اختیار معامله سهام
رایج ترین نوع اختیار معامله در ایران است و روی سهام شرکت های بزرگ و پرمعامله تعریف می شود. فهرست نمادها ثابت نیست و با پایان سررسیدها و انتشار قراردادهای جدید تغییر می کند. بنابراین فهرست هایی که چند سال پیش منتشر شده اند، مثل فهرست هایی که فقط سه شرکت را شامل می شدند، دیگر معتبر نیستند. روش مشاهده فهرست به روز در بخش «چطور نوع یک قرارداد را در تابلو تشخیص دهیم» آمده است.
اختیار معامله صندوق های سرمایه گذاری
در این نوع، دارایی پایه واحدهای یک صندوق قابل معامله (ETF) است. بورس تهران قراردادهای اختیار معامله را روی دو صندوق سهامی پرمعامله «دارایکم» و «پالایش» ارائه کرده است. در بورس کالا هم اختیار معامله روی صندوق طلا استفاده می شود.
مزیت آپشن صندوق این است که ریسک آن به یک شرکت وابسته نیست و به سبد دارایی های صندوق مربوط است.
اختیار معامله کالا
در بورس کالای ایران قراردادهای اختیار روی کالاهایی مانند سکه طلا و زعفران تعریف شده اند. فرایند تسویه این قراردادها با بورس اوراق بهادار تفاوت هایی دارد. برای مثال، معاملات اختیار در بورس کالا روزانه تسویه می شود و اگر فروشندگان نکول کنند، تسویه به صورت نقدی انجام می شود.
اختیار معامله مبتنی بر قرارداد آتی
در این نوع، دارایی پایه خودش یک قرارداد آتی است. در نتیجه اعمال اختیار به جای تحویل کالا، به گرفتن موقعیت در قرارداد آتی منجر می شود. اختیار معامله زعفران نگین در بورس کالا نمونه ای از این نوع است که قرارداد آتی زعفران دارایی پایه آن محسوب می شود.
اختیار معامله شاخص و ارز در بازارهای جهانی
در بازارهای بین المللی، اختیار معامله روی شاخص های سهام مانند شاخص نزدک، نرخ ارز، نرخ بهره و کالاهایی مانند نفت بسیار رایج است. آپشن شاخص معمولا به صورت نقدی تسویه می شود، چون تحویل فیزیکی یک شاخص ممکن نیست.
در ایران، بورس تهران ارائه اختیار معامله روی صندوق های شاخصی را در دست بررسی داشته است. وضعیت فعلی این قراردادها را باید در اطلاعیه های رسمی بورس بررسی کرد.
انواع اختیار معامله بر اساس روش تسویه
روش تسویه مشخص می کند در سررسید چه چیزی میان خریدار و فروشنده جابه جا می شود: دارایی پایه یا فقط مابه التفاوت قیمت. این معیار در عمل برای معامله گران ایرانی اهمیت زیادی دارد، چون نقدینگی لازم و ریسک سررسید را تعیین می کند.
تسویه نقدی
در تسویه نقدی (Cash Settlement)، دارایی پایه منتقل نمی شود و فقط مابه التفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم در روز تسویه میان طرفین جابه جا می شود. طبق قواعد فعلی بورس، زمان تسویه نقدی یک روز کاری پیش از سررسید است. برای استفاده از این روش، باید درخواست تسویه نقدی را در سامانه معاملاتی کارگزار ثبت کنید.
قواعد تسویه نقدی در طول زمان تغییر کرده است. برای مثال، در اطلاعیه قراردادهای «وتجارت» در سال ۱۳۹۸، تسویه نقدی فقط در صورت توافق طرفین پیش بینی شده بود. به همین دلیل همیشه مشخصات قرارداد فعلی را مبنا قرار دهید، نه آموزش های قدیمی.
تسویه فیزیکی
در تسویه فیزیکی (Physical Settlement)، دارایی پایه واقعا جابه جا می شود. در اعمال اختیار خرید، خریدار باید کل مبلغ قیمت اعمال ضربدر اندازه قرارداد را بپردازد و سهم را تحویل بگیرد. زمان تسویه فیزیکی روز سررسید است.
این روش برای کسی که فقط پریمیوم پرداخت کرده، به نقدینگی بسیار بیشتری نیاز دارد. نداشتن این نقدینگی یکی از ریسک های رایج تازه کارها در سررسید است.
تسویه ترکیبی و نکول
گاهی فقط بخشی از یک قرارداد امکان تسویه نقدی دارد. در این حالت، همان بخش نقدی تسویه می شود و باقی مانده وارد فرایند تسویه فیزیکی می شود. اگر یکی از طرفین به تعهد خود در تسویه فیزیکی عمل نکند، نکول رخ داده و جریمه های مقرر در دستورالعمل اعمال می شود.
نمونه واقعی از ریسک سررسید در شرایط غیرعادی: در اردیبهشت ۱۴۰۵، بورس تهران اعلام کرد قراردادهای اختیار نمادهای پیشرو که در حدود سه ماه تعطیلی بازار سررسید شده بودند، روز ۲۹ اردیبهشت تسویه نقدی می شوند. این رویداد نشان می دهد در شرایط استثنایی، زمان و روش تسویه می تواند با برنامه عادی تفاوت داشته باشد و دارنده قرارداد کنترل کاملی بر زمان خروج ندارد.
اختیار فروش تبعی و اختیار شرکتی؛ آپشن هایی که شبیه هم نیستند
اختیار فروش تبعی با اختیار فروش استانداردی که با حرف «ط» معامله می شود یکی نیست. هر دو حق فروش با قیمت معین می دهند، اما ناشر، هدف و سازوکار آن ها متفاوت است.
در اختیار فروش استاندارد، طرف مقابل خریدار یک سرمایه گذار دیگر است که موقعیت فروش گرفته است. در اختیار فروش تبعی، ناشر خود شرکت یا نهادی وابسته به آن است. هدف اصلی آن حمایت از قیمت سهم و ایجاد اطمینان برای سهامداران است. دارنده این اوراق معمولا باید سهم پایه را هم در اختیار داشته باشد.
در پژوهش های فقهی و اقتصادی، اوراق اختیار تبعی ماهیتی متفاوت از اوراق اختیار عادی دارد و برای پوشش ریسک قیمتی، کنترل دامنه نوسان و تامین مالی شرکت ها مطرح شده است.
مفهوم گسترده تر این ابزار، اختیار شرکتی است. در ادبیات مالی داخلی، اختیار معامله ای که شرکت منتشر می کند از اختیار معامله رایج میان سهامداران تفکیک می شود. در بازارهای جهانی، نمونه شناخته شده اختیار شرکتی، وارانت (Warrant) است که شرکت منتشر می کند و اعمال آن می تواند به انتشار سهام جدید منجر شود.
| ویژگی | اختیار فروش استاندارد | اختیار فروش تبعی |
|---|---|---|
| ناشر یا طرف مقابل | سرمایه گذاری که موقعیت فروش گرفته است | شرکت ناشر یا نهاد وابسته |
| هدف اصلی | پوشش ریسک، معامله و استراتژی | حمایت از سهم و سهامداران |
| شرط نگهداری سهم پایه | ندارد | معمولا دارد |
| امکان گرفتن موقعیت فروش برای عموم | دارد | ندارد |
آپشن های استاندارد در برابر آپشن های عجیب
همه انواعی که تا اینجا معرفی شدند، آپشن استاندارد یا وانیلا (Plain Vanilla) هستند. بازده آن ها فقط به قیمت دارایی پایه در زمان اعمال و قیمت اعمال بستگی دارد. در مقابل، آپشن های عجیب (Exotic Options) از نظر سررسید، قیمت اعمال، ساختار بازده و دارایی پایه با نمونه های استاندارد تفاوت دارند و ارزش گذاری آن ها پیچیده تر است.
آپشن بورسی در برابر خارج از بورس
آپشن بورسی قراردادی استاندارد است. مشخصات آن را بورس تعیین می کند و اتاق پایاپای تسویه آن را تضمین می کند. آپشن خارج از بورس (OTC) میان دو طرف و به صورت سفارشی تنظیم می شود. انعطاف بیشتری دارد، اما ریسک طرف مقابل (Counterparty Risk) هم دارد. بیشتر آپشن های عجیب در بازار خارج از بورس معامله می شوند.
یک تفاوت کلیدی در این بخش اغلب نادیده گرفته می شود: آپشن شاخص ابزاری استاندارد و بورسی است، اما آپشن سبدی (Basket Option) قراردادی سفارشی و خارج از بورس است که معمولا برای پوشش ریسک چند دارایی ساخته می شود.
معرفی کوتاه آپشن آسیایی، مانع دار، باینری و Lookback
| نوع | سازوکار | کاربرد رایج |
|---|---|---|
| آسیایی (Asian) | بازده بر اساس میانگین قیمت دارایی پایه در یک دوره مشخص محاسبه می شود | کاهش اثر نوسان های لحظه ای در بازار کالا و ارز |
| مانع دار (Barrier) | بسته به اینکه قیمت به سطح مانع برسد یا نه، قرارداد فعال یا غیرفعال می شود (Knock-in و Knock-out) | پوشش ریسک با هزینه کمتر از آپشن استاندارد |
| باینری (Binary) | بازده به صورت همه یا هیچ است | پیش بینی رخدادهای مشخص |
| نگاه به عقب (Lookback) | در ابتدا قیمت اعمال مشخصی ندارد و بر اساس بهترین قیمت دوره تعیین می شود | استفاده نهادی و ساختاریافته |
هشدار درباره باینری آپشن: بسیاری از پلتفرم های اینترنتی که با نام «آپشن» به کاربران فارسی زبان تبلیغ می شوند، در واقع باینری آپشن ارائه می دهند و تحت نظارت نهاد معتبری نیستند. حتی در برخی بازارهای تنظیم شده، مانند بورس های تحت نظارت SEBI در هند، معامله باینری آپشن مجاز نیست. این محصول را با اختیار معامله بورسی اشتباه نگیرید.
انواع موقعیت ها در قرارداد اختیار معامله
نوع قرارداد مشخص می کند «چه حقی» معامله می شود. نوع موقعیت مشخص می کند شما در کدام سمت این حق قرار دارید. اشتباه گرفتن این دو، ریشه بسیاری از ابهام ها درباره ریسک اختیار معامله است.
چهار موقعیت پایه
هر یک از دو نوع اختیار را می توان خرید یا فروخت. به همین دلیل چهار موقعیت پایه وجود دارد. مفهوم کلی پوزیشن لانگ و شورت در اینجا هم صدق می کند، با این تفاوت که موضوع معامله، خود حق است.
| موقعیت | انتظار از بازار | حداکثر سود | حداکثر زیان |
|---|---|---|---|
| خرید اختیار خرید (Long Call) | صعودی | از نظر تئوری نامحدود | پریمیوم |
| فروش اختیار خرید (Short Call) | خنثی یا نزولی | پریمیوم | از نظر تئوری نامحدود |
| خرید اختیار فروش (Long Put) | نزولی | قیمت اعمال منهای پریمیوم | پریمیوم |
| فروش اختیار فروش (Short Put) | خنثی یا صعودی | پریمیوم | قیمت اعمال منهای پریمیوم |
فروشنده اختیار برای تضمین ایفای تعهد خود باید وجه تضمین بسپارد. اگر قیمت خلاف انتظار حرکت کند، ممکن است تضمین بیشتری از او درخواست شود. این سازوکار از نظر منطق شبیه کال مارجین در حساب های اهرمی است.
موقعیت های فزاینده و کاهنده
هر معامله یا موقعیت جدیدی باز می کند یا موقعیت قبلی را می بندد. معامله فزاینده موقعیت باز جدید ایجاد می کند و تعداد موقعیت های باز (Open Interest) را افزایش می دهد. معامله کاهنده موقعیتی را که از قبل داشته اید می بندد. هنگام ثبت سفارش، تعیین درست نوع معامله اهمیت دارد، چون روی وجه تضمین مورد نیاز اثر می گذارد.
موقعیت پوشش دار و بدون پوشش
فروش اختیار خرید در حالی که سهم پایه را در اختیار دارید، «اختیار خرید پوشش دار» (Covered Call) نام دارد. در این حالت، اگر قرارداد اعمال شود، سهمی را که دارید تحویل می دهید و ریسک نامحدود از بین می رود. البته از سود افزایش قیمت بالاتر از قیمت اعمال هم محروم می شوید.
فروش اختیار خرید بدون داشتن سهم پایه (Naked Call) پرریسک ترین موقعیت پایه است. در یک رشد شدید قیمت، زیان آن می تواند چند برابر پریمیوم دریافتی شود. نحوه توثیق سهم به جای وجه تضمین در هر کارگزاری ممکن است متفاوت باشد و باید آن را از کارگزار خود بپرسید.
در سود، بی تفاوت و در زیان؛ نوع قرارداد یا وضعیت آن؟
اصطلاحات «در سود» (In The Money یا ITM)، «بی تفاوت» (At The Money یا ATM) و «در زیان» (Out of The Money یا OTM) نوع قرارداد نیستند. این اصطلاحات وضعیت لحظه ای قرارداد را نشان می دهند و با هر تغییر قیمت دارایی پایه ممکن است عوض شوند.
| وضعیت | اختیار خرید | اختیار فروش |
|---|---|---|
| در سود | قیمت دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال | قیمت دارایی پایه پایین تر از قیمت اعمال |
| بی تفاوت | قیمت دارایی پایه نزدیک یا برابر قیمت اعمال | قیمت دارایی پایه نزدیک یا برابر قیمت اعمال |
| در زیان | قیمت دارایی پایه پایین تر از قیمت اعمال | قیمت دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال |
همان طور که مثال اختیار خرید در بخش های قبل نشان داد، قرارداد «در سود» لزوما به معنای معامله سودده نیست. سود یا زیان نهایی به پریمیوم پرداختی و کارمزدها هم بستگی دارد.
چطور نوع یک قرارداد را در تابلو بورس تشخیص دهیم؟
برای شناخت هر قرارداد اختیار در بازار ایران، کافی است پنج ویژگی آن را از نام نماد و برگه مشخصات قرارداد استخراج کنید:
نوع حق: حرف اول نماد را ببینید. «ض» نشانه اختیار خرید و «ط» نشانه اختیار فروش است.
دارایی پایه: ادامه نام نماد معمولا به سهم یا صندوق پایه اشاره دارد. نام کامل در توضیح نماد آمده است.
قیمت اعمال و سررسید: در عنوان کامل قرارداد و برگه مشخصات درج می شوند.
سبک اعمال و روش تسویه: در اطلاعیه انتشار و مشخصات قرارداد اعلام می شوند.
اندازه قرارداد: تعداد سهم هر قرارداد را از مشخصات بخوانید تا بهای واقعی هر قرارداد را درست محاسبه کنید.
فهرست نمادهای فعال را می توانید در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (TSETMC) و در بخش ابزارهای مشتقه ببینید. چند ویژگی عملیاتی دیگر را هم پیش از معامله در نظر بگیرید. معاملات اختیار سهام در بورس تهران دامنه نوسان ندارد و کارمزدها شامل کارمزد معامله و کارمزد اعمال است. نبود دامنه نوسان یعنی قیمت پریمیوم می تواند در یک روز تغییر بسیار بزرگی داشته باشد.
کدام نوع اختیار معامله برای چه هدفی کاربرد دارد؟
انتخاب نوع قرارداد و موقعیت باید از هدف شروع شود، نه از جذابیت اهرم. جدول زیر رابطه هدف های رایج با ابزار مناسب را نشان می دهد. این جدول آموزشی است و توصیه سرمایه گذاری شخصی به حساب نمی آید.
| هدف | موقعیت رایج | نکته ریسک |
|---|---|---|
| محافظت از سهم در پرتفوی | خرید اختیار فروش | پریمیوم هزینه قطعی است، حتی اگر قیمت کاهش پیدا نکند |
| کسب درآمد از سهمی که دارید | فروش اختیار خرید پوشش دار | از سود افزایش قیمت بالاتر از قیمت اعمال محروم می شوید |
| استفاده از انتظار صعودی با سرمایه کمتر | خرید اختیار خرید | احتمال از دست رفتن کل پریمیوم وجود دارد |
| خرید سهم با قیمت پایین تر از قیمت فعلی | فروش اختیار فروش | باید نقدینگی خرید سهم در قیمت اعمال را داشته باشید |
اختیار معامله ابزاری اهرمی است. درصد تغییر قیمت پریمیوم معمولا چند برابر درصد تغییر قیمت سهم پایه است و این اثر در هر دو جهت عمل می کند. اگر با مفهوم اهرم آشنا نیستید، مطالعه لوریج در فارکس منطق مشترک ابزارهای اهرمی را روشن تر می کند.
پیش از ورود به این بازار، سهم هر معامله از کل سرمایه را مشخص کنید و اصول مدیریت ریسک را رعایت کنید. همچنین فقط موقعیت هایی را باز کنید که سناریوی بدترین حالت آن را از قبل محاسبه کرده اید.
سؤالات متداول
اختیار معامله به چند دسته تقسیم می شود؟
آیا آپشن آمریکایی در بورس ایران وجود دارد؟
اختیار فروش تبعی با اختیار فروش معمولی چه فرقی دارد؟
اگر قرارداد اختیار خرید را تا سررسید نگه دارم و پول کافی برای تسویه فیزیکی نداشته باشم چه می شود؟
باینری آپشن نوعی اختیار معامله است؟
منابع
دستورالعمل و تاریخچه اختیار معامله در بورس تهران؛ اکوایران
اطلاعیه تسویه نقدی قراردادهای اختیار پس از تعطیلی بازار؛ روزنامه تعادل
مشخصات اختیار معامله وتجارت؛ روزنامه تعادل